بررسی عبارت تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ در قرآن
بررسی عبارت تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ در قرآن
با توجه به اینکه در آیه 43 سوره اعراف به تعبیر تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ رسیدیم و واژههای «تجری» و «تحت» و «الانهار» 40 بار در قرآن تکرار شده چه بسا نکتههایی داشته باشد به خصوص اینکه در آیۀ مورد بحث مِنْ تَحْتِهِمُ است ولی بیشتر موارد مِنْ تَحْتِهَا است و حتی در برخی موارد «مِن» ندارد یا برخی از آنها مِنْ تَحْتِی است. حتی مواردی مربوط به دنیاست و مواردی مربوط به آخرت. با توجه به این تفاوتها بد نیست مجموع آنها را مورد بررسی قرار دهیم. البته بیشتر موارد مربوط به آخرت است ولی در بین آنها مواردی نیز مربوط به دنیاست.
مورد اول: وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ﴿البقرة، 25﴾
و مردمانی را که ایمان آوردهاند و تمامی کارهای شایسته را انجام داده اند، مژده ده که بهشتهایی ویژه آنان است که از زیرِ آنها نهرها جاری است.
این آیه در بارۀ مردمانی است که در یک جامعۀ ایمانی زندگی میکنند که مجموع آن جامعه، مجموع کارهای نیک و پسندیده را انجام میدهند، پاداش خاص چنین جامعهای بهشتهایی است که از زیر خود آن بهشتها نهرها جاری است. شاید مراد این است که از زیر درختانش و شاید از زیر زمینش آب جاری است. مثلا شاید 10 متر یا بیشتر زیر زمین آب جاری باشد که به ریشۀ درختان که در اعماق زمین هستند آب برسد.
البته در ترجمهها معمولا گفتهاند از زیر درختانش آب جاری است و در واقع ذهنیت خودشان از آنچه در باغهای دنیا دیدهاند را بر آیه تحمیل کردهاند و تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ را به معنای تَجْرِي مِنْ تَحْتِ اَشجَارِهَا الْأَنْهٰارُ معنا کردهاند ولی دلیلی ندارد که این عبارت را اینگونه معنا کنیم.
مورد دوم: أَ يَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنٰابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ … ﴿البقرة، 266﴾
آیا یکی از شما دوست دارد که او را بوستانی از درختان خرما و انگور باشد که از زیرِ [درختانِ] آن نهرها جاری است.
تعبیر این آیه مربوط به دنیاست و زمانی که این تعبیر برای عربهای آن زمان گفته میشده مراد از آن حتما از زیر درختان آن بوده است؛ زیرا آنان این آگاهی و توان را نداشتهاند که لولۀ آب از زیر زمین به ریشۀ درختان برسانند. پس در این آیه باید اشجار را در تقدیر گرفت ولی ضرورت ندارد که در آیات مربوط به بهشت اخروی، اشجار در تقدیر بگیریم.
مورد سوم: قُلْ أَ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذٰلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ ﴿آلعمران، 15﴾
بگو: آیا شما را به بهتر از این [امور] خبر دهم؟ برای آنان که [در همه شؤون زندگی] پرهیزکاری پیشه کردهاند، در نزد پروردگارشان بهشتهایی است که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانهاند و [نیز برای آنان] همسانانی پاکیزه است.
از این آیه بدست میآید هرچه در دنیا باشد در بهشت بهترش موجود است. و اما مراد از ازواج ضرورتا همسر نیست بلکه چه بسا بتوان به همسان نیز معنا کرد. پس ضرورتا بحث شهوترانی مطرح نیست. مثلا شخص عالِم شاید همسانی همجنس خود دارد تا به بحثهای علمی بپردازند.
مورد چهارم: أُولٰئِكَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِينَ ﴿آلعمران، 136﴾
پاداش آنان آمرزشی است از سوی پروردگارشان، و بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانه اند؛ و پاداش عمل کنندگان، نیکوست.
عبارت تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ 35 بار در کل آیات قرآن آمده است و نمیتوان قبول کرد که در تمام این موارد درختان را در تقدیر گرفت. پس بهتر است بگوییم از زیر همان جنات نهرها جاری است.
مورد پنجم: فَالَّذِينَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ ﴿آلعمران، 195﴾
پس کسانی که [برای خدا از غیرایمان به ایمان] هجرت کردند، و از خانههایشان رانده شدند، و در راه من آزار دیدند، و جنگیدند و کشته شدند، قطعاً بدیهایشان را محو خواهم کرد و آنان را به بهشتهایی که از زیرِ آن نهرها جاری است، وارد میکنم [که] پاداشی است از سوی خدا و خداست که پاداش نیکو نزد اوست.
مورد ششم: لٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرٰارِ ﴿آلعمران، 198﴾
کسانی که از پروردگارشان پروا کردند [و فریفته زرق و برق زندگی مادی نشدند] برایشان بهشتهایی است که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانهاند. [این به عنوان آغاز] پذیرایی از سوی خداست، و آنچه [غیر از این بهشتها] نزد خداست، برای نیکوکاران بهتر است.
تفاوت این آیه با آیۀ قبلی این است که در اینجا میگوید چنین باغهایی مخصوص آنهاست ولی در مورد قبلی میگفت آنها را داخل چنین باغهایی میکنم و از این تفاوت به نظر میآید مقام گروهی که در آیه 198 مطرح شده بالاتر از گروهی است که در آیه 195 مطرح شده است چون تعبیر لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ به این معناست که چنین باغهایی مخصوص آنان یا حق آنان است ولی تعبیر لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ شاید این نکته را تداعی کند که چنین باغهایی حق این گروه نیست ولی خدا از فضلش آنها را داخل این باغها میکند. البته از متکلم وحده آمدن فعل لَأُدْخِلَنَّهُمْ و از تأکیدهای فراوانش نیز نباید غافل شد.
به هر حال جالب است که در هرآیهای معمولا عبارت جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ با جملاتی همراه شده که با دیگر آیات متفاوت است.
مورد هفتم: تِلْكَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿النساء، 13﴾
اینها حدود خداست، و هر که از خدا و رسولش اطاعت کند، خدا او را به بهشت هایی که از زیر آنها نهرها جاری است درآورد؛ در آنها جاودانهاند، و آن است کامیابی بزرگ.
در این آیه از فعل «یُدْخِلُ» استفاده شده است و تأکیدی هم ندارد.
مورد هشتم: وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً لَهُمْ فِيهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً ﴿النساء، 57﴾
و مردمانی که ایمان آوردهاند و تمامی کارهای شایسته را انجام دادهاند، به زودی آنان را در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، وارد میکنیم، در آنها جاودانهاند؛ آنان را در آنجا همسانانی پاکیزه است، و آنان را در زیر سایهای پایدار [و دلپذیر، آرام بخش و خنک] درآوریم.
مراد از أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ ممکن است همسران پاکیزه باشد و ممکن است همسانان پاکیزه باشد و در احتمال دوم، مؤنث بودن مُطَهَّرَةٌ به اعتبار جمع مکسر بودن أَزْوٰاجٌ است.
مورد نهم: وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِيلاً ﴿النساء، 122﴾
و مردمانی که ایمان آوردهاند و تمامی کارهای شایسته را انجام دادهاند، به زودی آنان را در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، درآوریم، در آنها جاودانهاند. وعده خدا حق است، و راستگوتر از خدا در گفتار کیست؟
با خواندن این آیات میفهمیم که سراسر قرآن تشویق به ایمان و عمل صالح است و چون هر فرد نمیتواند همۀ اعمال صالح را انجام دهد به نظر میرسد مراد از این آیات جامعۀ خوب است که هریک از افراد آن، کار صالح مربوط به خود را به درستی انجام دهد.
مورد دهم: وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِيثٰاقَ بَنِي إِسْرٰائِيلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذٰلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِيلِ ﴿المائدة، 12﴾
خدا از بنی اسرائیل [بر لزوم اطاعت از آیینش و پیروی از موسی] پیمان گرفت، و از میان آنان دوازده سرپرست برانیگختیم [تا هر یک عهده دار امور قبیلهای از قبایل بنیاسرائیل باشد] ، و خدا به آنان فرمود: یقیناً من با شمایم، اگر نماز را برپا دارید، و زکات بپردازید، و به پیامبرانم ایمان آورید، و آنان را تقویت و یاری کنید و به خدا وامی نیکو دهید، مسلماً گناهانتان را محو میکنم، و شما را در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است در میآورم؛ پس هر که از شما بعد از این کافر شود، یقیناً راه راست را گم کرده است.
طبق این آیه جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ نصیب هرکسی نخواهد شد بلکه به کسانی خواهد رسید که ایمان داشته باشند و میثاق الهی را وفا کنند و کارهای شایستۀ بیان شده را انجام دهند.
مورد یازدهم: فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ ذٰلِكَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِينَ ﴿المائدة، 85﴾
پس خدا به پاس این سخنان [و عقاید صادقانه] به آنان بهشتهایی پاداش داد که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانهاند؛ و این است پاداش نیکوکاران.
این آیه با آیات قبلش مرتبط است و مربوط به مسیحیان حقشناس است.
مورد دوازدهم: قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا يَوْمُ يَنْفَعُ الصّٰادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿المائدة، 119﴾
خدا فرمود: این روزی است که راستان را راستی و صدقشان سود دهد. برای آنان بهشتهایی است که از زیرِ آنها نهرها جاری است، همیشه در آنها جاودانهاند، خدا از آنان خشنود و آنان هم از خدا خشنودند؛ این است رستگاری بزرگ.
مورد سیزدهم: أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنّٰاهُمْ فِي الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ ﴿الأنعام، 6﴾
آیا ندانستهاند که پیش از ایشان چه بسیار از ملتها و اقوام را هلاک کردیم؟ که به آنان در پهنه زمین، نعمتها و امکاناتی دادیم که به شما ندادیم، و بر آنان بارانهای پی در پی و پر ریزش فرستادیم و نهرهایی از زیر [پای] آنان جاری ساختیم [ولی ناسپاسی کردند]؛ پس آنان را به کیفر گناهانشان هلاک کردیم، و بعد از آنان اقوامی دیگر را پدید آوردیم.
این مورد مربوط به دنیاست و ظاهرا مراد از وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ این است که کاخهایی میساختند که رودخانهها از زیرش روان بوده است.
مورد چهاردهم: وَ نَزَعْنٰا مٰا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ ﴿الأعراف، 43﴾
و آنچه از کینه و خشم در سینه های آنان است، بَر میکنیم [تا در بهشت با خوشی و سلامت کامل کنار هم زندگی کنند؛] از زیر [کاخ ها و عمارتهای بهشتی] آنان نهرها جاری است.
این آیه مربوط به آخرت است و مراد از این آیه گروهی از بهشتیان است که تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ نصیب آنها میشود. دقت شود که در سورۀ اعراف به گروههای مختلف بهشتیان اشاره شده و اصحاب الجنة عرض عریضی یا گسترۀ زیادی دارد. برخی از آنها مثل کاخنشینهای دنیا هستند که از زیر کاخشان نهرها جاری است که همین آیه مربوط به آنهاست. برخی دیگر تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ نصیبشان میشود که از زیر باغهایشان نهرها جاری است تا آب به ریشۀ درختان برسد. این احتمال نیز هست که گروهی از آنها تَجْرِي مِنْ تَحْتِ اَشجارِهَا الْأَنْهٰارُ نصیبشان شود. به هر حال ما نمیتوانیم احتمالات مختلف را نفی کنیم یا صد درصد احتمالی را ثابت کنیم. به هر حال آخرت با دنیای ما هم سنخ نیست و ما همانند جنینی در شکم مادر هستیم که از عالم بیرون خبری ندارد و تنها فهممان از الفاظ را بیان میکنیم.
مورد پانزدهم: وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ مَسٰاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَكْبَرُ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿التوبة، 72﴾
خدا به مردان و زنان با ایمان بهشتهایی را وعده داده که از زیرِ آنها نهرها جاری است؟ در آنها جاودانهاند، و نیز سراهای پاکیزهای را در بهشت های ابدی [وعده فرموده] و هم چنین خشنودی و رضایتی از سوی خدا [که از همه آن نعمتها] بزرگتر است؛ این همان کامیابی بزرگ است.
مورد شانزدهم: أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿التوبة، 89﴾
خدا برای آنان بهشتهایی را آماده کرده که از زیر آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانهاند، این است کامیابی بزرگ.
این آیه مربوط به مجاهدان است که چنین باغهایی نصیب آنها میشود.
مورد هفدهم: وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِينَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿التوبة، 100﴾
پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی و درستی از آنان پیروی کردند، خدا از ایشان خشنود است و آنان هم از خدا راضی هستند؛ برای ایشان بهشت هایی آماده کرده که زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها برای ابد جاودانهاند؛ این است کامیابی بزرگ.
در کل قرآن تنها همین آیه است که عبارت به صورت جَنّٰاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ بدون «مِن» آمده است و باید بررسی کرد که آیا نکتهای دارد یا نه؟
گفته شده که «من» برای تأکید است و این عبارت به مقدار کافی تأکید دارد، همچنین گفته شده بهشت این افراد از سایر بهشتها برتر است. شاید نیامدن «من» برای ایجاد حساسیت باشد تا همه با دقت به این آیه بنگرند و درجۀ بالای پیشگامان از مهاجرین و انصار را بفهمند تا اگر امثال معاویه خواستند بین آنان اختلاف بیندازند مسلمانان با هوشیاری چنین توطئهای را خنثی کنند و ندای تفرقه افکن میان پیشگامان اولی را در نطفه خفه کنند.
مورد هجدهم: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمٰانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِي جَنّٰاتِ النَّعِيمِ ﴿يونس، 9﴾
بیتردید مردمانی که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته انجام داده اند، پروردگارشان آنان را به سبب ایمانشان به بهشتهای پر نعمت که نهرها از زیر [قصرهایِ] آنها جاری است، راهنمایی میکند.
تعبیر این آیه با دیگر آیات متفاوت است و به افراد خاصی با ویژگیهای خاص اشاره دارد که از آیۀ بعدی و حمدو ثنا گویی آنان در بهشت روشن میشود.
مورد نوزدهم: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ أُكُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَى الْكٰافِرِينَ النّٰارُ ﴿الرعد، 35﴾
مَثَلِ بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده [چنین است که] از زیر آن نهرها جاری است، میوهها و سایهاش همیشگی است. این عاقبت و فرجام کسانی است که [در همه امور زندگی] پرهیزکاری کردند و فرجام کافران آتش است.
این آیه نکتهای دارد که راهی را باز میکند چون از مَثَل سخن گفته است یعنی تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ را مَثَل معرفی کرده تا به ما بفهماند با زبان دنیایی با ما صحبت شده است و واقع بهشت، چیزی بالاتر و والاتر است که ما در دنیا نمیتوانیم بفهمیم و به همین خاطر مَثَلش برایمان گفته شده است که مثلا برای یک عرب، حتی یک لیوان آب خنک یا یک درخت سایهدار مهم بوده است و خداوند با توجه به ذهنیت یک عرب این را به عنوان مَثَل گفته است. پس چیزهایی که به ما وعده داده شده به زبان ماست و الا در آنجا چیزهایی که هست بسیار بالاتر از تصور و نیاز ماست. وقتی در قرآن در آیه 133 سوره آلعمران میگوید عرض بهشت به اندازۀ آسمانها و زمین است خود این برای ما قابل تصور نیست. پس آنچه در قرآن در وصف بهشت گفته شده مَثَل بهشت است نه خود بهشت.
جالب است که این کلمۀ مَثَل تقریبا در وسط موارد چهلگانه آمد.
مورد بیستم: وَ أُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهٰا سَلاٰمٌ ﴿إبراهيم، 23﴾
و مردمانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، به بهشتهایی درآورده شدند، که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها به اجازه پروردگارشان جاودانهاند، و درودشان در آنجا سلام است.
در بیشتر آیاتی که بحث بهشت است به ایمان وعمل صالح اشاره شده که دلالت دارد بهشت را مفت و مجانی به کسی نمیدهند. بله بهشت بالاتر از اعمال ماست ولی به هر حال مجانی به کسی داده نمیشود.
مورد بیست و یکم: جَنّٰاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهٰا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ كَذٰلِكَ يَجْزِي اللّٰهُ الْمُتَّقِينَ ﴿النحل، 31﴾
[سرای پرهیزکاران] بهشتهای جاویدانی [است] که وارد آنها میشوند، از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنجا هر چه بخواهند برای آنان فراهم است؛ خدا پرهیزکاران را این گونه پاداش میدهد.
در این آیه از عبارت لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ استفاده شده که دلالت دارد در بهشت هرچه بخواهند هست. پس کسی فکر نکند بهشت فقط مخصوص انسانهایی است که به فکر شهوت هستند.
مورد بیست و دوم: أُولٰئِكَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ يُحَلَّوْنَ فِيهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ يَلْبَسُونَ ثِيٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهٰا عَلَى الْأَرٰائِكِ نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ﴿الكهف، 31﴾
برای آنان بهشتهای جاودانی است که از زیرِ آنها نهرها جاری است، با دستبندهایی از طلا آراسته میشوند، و جامههایی سبز از دیبای نازک و سِتبر میپوشند، در حالی که در آنجا بر تختها تکیه دارند. چه پاداش خوبی و چه آسایش گاه نیکویی.
شاید عبارت تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ دلالت داشته باشد که افراد مورد بحث در این آیه و آیات مشابه، افراد خاصی هستند.
تذکر: جالب است که در سوره مریم با وجود اینکه لفظ جنات آمده ولی جملۀ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ در آن نیست.
مورد بیست و سوم: جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ ذٰلِكَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَكّٰى ﴿طه، 76﴾
[و آن] بهشتهای پایداری است که از زیرِ آنها نهرها جاری است که در آنها جاودانهاند؛ و این است پاداش کسانی که خود را [با ایمان و عمل صالح از آلودگیها] پاک کردهاند.
مورد بیست و چهارم: إِنَّ اَللّٰهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ إِنَّ اللّٰهَ يَفْعَلُ مٰا يُرِيدُ ﴿الحج، 14﴾
یقیناً خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، در بهشتهایی در میآورد که از زیرِ آنها نهرها جاری است؛ مسلماً خدا هر چه را بخواهد انجام میدهد.
مورد بیست و پنجم: إِنَّ اللّٰهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ يُحَلَّوْنَ فِيهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِيهٰا حَرِيرٌ ﴿الحج، 23﴾
بی تردید خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، در بهشتهایی درمیآورد که از زیرِ آن نهرها جاری است، در آنجا با دستبندهایی از طلا و مروارید آرایش میشوند، و لباسشان در آنجا حریر است.
مورد بیست و ششم: تَبٰارَكَ الَّذِي إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذٰلِكَ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ يَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً ﴿الفرقان، 10﴾
همیشه سودمند و بابرکت است آن کس که اگر بخواهد بهتر از آن را [در دنیا] برای تو قرار میدهد، بوستانهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری باشد، و قصرهایی [استوار و مجلل] برای تو مقرّر مینماید.
با توجه به آیات قبل از این آیه به نظر میرسد تعبیر جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ در این آیه مربوط به دنیاست.
مورد بیست و هفتم: وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِينَ ﴿العنكبوت، 58﴾
و مردمانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند حتماً آنان را در قصرهایی رفیع و با ارزش از بهشت که از زیرِ آنها نهرها جاری است، جای خواهیم داد، در آنها جاودانهاند؛ چه نیکوست پاداش عمل کنندگان.
در این آیه ضمیر «ها» در غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ به غُرَف برمیگردد یعنی از زیر آن قصرها و غرفهها نهرها جاری است و این معنا کمک میکند که در تعابیر جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ گفته شود مراد این است که از زیر زمین آن بهشتها نهرها جاری است، نه از زیر درختان.
مورد بیست و هشتم: لٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ يُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِيعٰادَ ﴿الزمر، 20﴾
ولی کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند، برای آنان غرفههایی است که از فراز آنها غرفههایی دیگر بنا شده و از زیر آنها نهرها جاری است. خدا این وعده را داده است؛ خدا خلف وعده نمیکند.
مورد بیست و نهم: وَ نٰادىٰ فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قٰالَ يٰا قَوْمِ أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ ﴿الزخرف، 51﴾
و فرعون در میان قومش ندا داد: گفت: ای قوم من! آیا حکومت و پادشاهی مصر ویژه من نیست و این نهرها از زیر [کاخ های] من [به فرمان من] روان نیستند؟ آیا [عظمت و حشمت من و فقر و تهیدستی موسی را] نمیبینید؟!
این آیه مربوط به دنیاست و اینکه فرعون میگوید نهرها از زیر من جاری است شاید مرادش از زیرِ کاخهای او باشد و شاید مرادش، تحت فرمان او باشد.
مورد سیام: إِنَّ اللّٰهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمٰا تَأْكُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْوىً لَهُمْ ﴿محمد، 12﴾
بیتردید خدا مردمانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است در میآورد، و در حالی که کافران همواره سرگرم بهره گیری از [کالا و لذت های زودگذر] دنیایند و میخورند، همان گونه که چهارپایان میخورند و جایگاهشان آتش است.
معمولا عبارت جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ برای کسانی آمده که اهل ایمان و عمل صالح هستند و بحث حورالعین در جاهای دیگر آمده است. شاید بتوان مجموع این آیات را دنیوی نیز معنا کرد و گفت اگر انسانهای خوبی شدیم میتوان جهان را گلستان کرد. پس هر کجای جهان آباد شد خداوند باران میفرستد و لو در کویر باشد. امروزه از انرژی مثبت صحبت میشود. پس حتی اگر در بیابان، کشت و کار کردیم ابرها جذب میشود. پس جمع شدن جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ با الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ چه بسا این نکته را داشته باشد.
مورد سی و یکم: لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ يُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئٰاتِهِمْ وَ كٰانَ ذٰلِكَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِيماً ﴿الفتح، 5﴾
تا مردان و زنان مؤمن را در بهشتهایی درآورد که از زیرِ آنها نهرها جاری است در حالی که در آنها جاودانهاند، و گناهانشان را از آنان محو کند، و این [سرانجام نیک] نزد خدا کامیابی بزرگ است.
در این آیه اگر چه اسم کارهای شایسته نیامده ولی با توجه به اینکه مربوط به صلح حدیبیه است حتما عمل صالح در ایمانشان نهفته است.
مورد سی و دوم: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمىٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ مَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِيماً ﴿الفتح، 17﴾
بر نابینا و لنگ و بیمار [اگر در جنگ شرکت نکنند] گناهی نیست. و کسی که از خدا و پیامبرش اطاعت کند، او را در بهشت هایی درآورد که از زیرِ آنها نهرها جاری است، و هر کس روی بگرداند او را به عذابی دردناک عذاب میکند.
مورد سی و سوم: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ يَسْعىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ بُشْرٰاكُمُ الْيَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿الحديد، 12﴾
[این پاداش نیکو و باارزش در] روزی [است] که مردان و زنان باایمان را میبینی که نورشان پیش رو و از جانب راستشان شتابان حرکت میکند، [به آنان گفته میشود:] امروز شما را مژده باد به بهشتهایی که از زیرِ آن نهرها جاری است، در آنها جاودانهاید، این است آن کامیابی بزرگ.
مورد سی و چهارم: لاٰ تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمٰانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِكَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿المجادلة، 22﴾
گروهی را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، نمییابی که با کسانی که با خدا و پیامبرش دشمنی و مخالفت دارند، دوستی برقرار کنند، گرچه پدرانشان یا فرزاندانشان یا برادرانشان یا خویشانشان باشند. اینانند که خدا ایمان را در دلهایشان ثابت و پایدار کرده، و به روحی از جانب خود نیرومندشان ساخته، و آنان را به بهشت هایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است درمیآورد، در آنها جاودانهاند، خدا از آنان خشنود است و آنان هم از خدا خشنودند. اینان حزب خدا هستند، آگاه باش که بیتردید حزب خدا همان رستگارانند.
مورد سی و پنجم: يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿الصف، 12﴾
تا گناهتان را بیامرزد، و شما را در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است و خانههای پاکیزه در بهشتهای جاویدان، درآورد؛ این است کامیابی بزرگ.
این آیه با توجه به آیات قبلی مربوط به کسانی است که اهل ایمان و عمل صالح هستند و در راه خدا مجاهدت میکنند و…
مورد سی و ششم: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِكَ يَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ يَعْمَلْ صٰالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئٰاتِهِ وَ يُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿التغابن، 9﴾
[بیتردید برانگیخته میشوید در] روزی که شما را در روز اجتماع [که روز قیامت است] جمع میکند، آن روز، روز غبن و خسارت است؛ و هرکس به خدا ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد، خدا گناهانش را از او محو میکند، و او را به بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، درمیآورد، در آنها جاودانهاند. این است کامیابی بزرگ.
مورد سی و هفتم: رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آيٰاتِ اللّٰهِ مُبَيِّنٰاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَى النُّورِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ يَعْمَلْ صٰالِحاً يُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً ﴿الطلاق، 11﴾
[و آن] پیامبری [است] که آیات روشن خدا را بر شما میخواند، تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند از تاریکیها به سوی نور بیرون آورد. و هر کس به خدا ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد، او را در بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، درآورد، در حالی که در آنها جاودانه اند. همانا رزق و روزی را برای او نیکو قرار داده است.
در این آیه و آیۀ قبل «صالحا» به صورت مفرد آمده نه جمع که نیازمند بررسی بیشتری است. احتمالا وقتی جامعه خوب نیست و فرد خودش خوب باشد و کار خوب کند باز وعدۀ بهشتی شاملش میشود.
مورد سی و هشتم: يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسىٰ رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ ﴿التحريم، 8﴾
ای مسلمانان! به پیشگاه خدا توبه کنید، توبهای خالص [که شما را از بازگشت به گناه بازدارد]؛ امید است پروردگارتان گناهانتان را از شما محو کند و شما را به بهشتهایی که از زیرِ آن نهرها جاری است، درآورد.
مورد سی و نهم: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ ﴿البروج، 11﴾
بیتردید کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند بهشتهایی که از زیرِ آنها نهرها جاری است، ویژه آنان است، این است کامیابی بزرگ.
مورد چهلم: جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ ﴿البينة، 8﴾
پاداششان نزد پروردگارشان بهشتهای پایندهای است که از زیرِ آنها نهرها جاری است، در آنها جاودانهاند، خدا از آنان خشنود است و آنان هم از خدا خشنودند؛ این [پاداش] برای کسی است که از پروردگارش بترسد.
این آیه با توجه به آیۀ قبلی مربوط به جامعۀ دارای ایمان و کارهای شایسته است.
با بررسی تمام موارد متوجه شدیم که بیشتر آیات مربوط به دارندگان ایمان و کارهای شایسته بود و قرینهای نبود که بخواهیم لفظ اشجار در این آیات در تقدیر بگیریم. امروزه همین مطلبی که آیه گفته قابل تصور است که مثلا آب از زیر خود زمین بهشت جاری است و یا حتی میتوان مثل شهر ونیز تصور کرد که آب کاملا بین خانههای مردم جریان دارد.
ممکن است به هر فرد بهشتی باغی بدهند و ممکن است به هر یک چندین باغ بدهند و ممکن است از زیر هر باغی یک نهر جاری باشد و ممکن است چندین نهر. اگر جامعهای یا مردمانی همۀ کارهای خوب را در همین دنیا انجام دهند ممکن است همینجا نیز برایشان بهشت شود و اگر تنها فردی خوب بود و جامعه با او در خوبی همراهی نکرد، بهشت آخرتی را حتما دارد.