شرح خطبه 23 نهج البلاغه در تاریخ 24 مهر 1404
برای شنیدن فایل صوتی شرح خطبه 23 نهج البلاغه در تاریخ 24 مهر 1404 وارد لینک زیر شوید:
↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓
(ممکن است به خاطر ضعیف بودن اینترنت برای ورود به این لینک قدری منتظر بمانید. سعی کنید فیلترشکن خود را خاموش کنید)
متن پیاده شدۀ این جلسه
نکات درس نهج البلاغه در تاریخ 24/07/1404
شرح خطبه 23 نهج البلاغه
در این جلسه آخرین قسمت خطبه 23 را توضیح خواهیم داد:
اَلا لايَعْدِلَنَّ اَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرابَةِ يَرى بِهَا الْخَصاصَةَ اَنْ يَسُدَّها بِالَّذى لايَزيدُهُ اِنْ اَمْسَكَهُ، وَ لايَنْقُصُهُ اِنْ اَهْلَكَهُ.
ترجمه: «مبادا یکی از شما از خویشاوند تنگدست خود به مالی که اگر نبخشد به ثروتش نیفزاید، و اگر ببخشد کاهشی در ثروتش پدید نیاید روی برگرداند و از یاریش دریغ ورزد.»
هریک از ما عمر مشخصی داریم و بسیاری از ما برای زندگی خود توان بدست آوردن خرج متوسط را داریم. بعد از مرگ نیز داشتن اموالِ زیاد، افتخار نیست. پس بهتر است اگر خویشاوند محتاجی داریم به او کمک کنیم.
سعدی گفته است: ز بهر نهادن چه سنگ و چه زر(بوستان سعدی – باب دوم در احسان – بخش27)
پول برای هزینه کردن است و وقتی مشاهده میکنیم خویشاوندمان فقیر است باید به او رسیدگی کنیم.
وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشيرَتِهِ فَاِنَّما تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ واحِدةٌ، وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ اَيْـد كَثيرَةٌ.
ترجمه: «آن که از جود و کرم به قوم خود بخل نماید یک دستِ یاری او از آنان بازداشته شده، و در عوض دستهای بسیاری از آنان از یاری او قطع گردیده است»
بر طبق این جمله اگر کسی به قوم خود کمک نکند خود را از خویشاوندان جدا کرده و در نتیجه زمانی که به آنها احتیاج دارد خودش تنها میماند. این همان بیمه است که افراد اگر بیمه شوند و برای کمک به هم پول بدهند به خودشان نیز کمک خواهد شد ولی اگر کسی خود را بیمه نکند در موقع گرفتاری تنها خواهد ماند.
سعدی گفته است:
نیم نانی گر خورد مرد خدا بذل درویشان کند نیمی دگر
(گلستان سعدی – باب اول در سیرت پادشاهان – حکایت شماره 3)
وَ مَنْ تَلِنْ حاشِيَتُـهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِـهِ الْمَـوَدَّةَ.
ترجمه: «و آن که با اقوام خود نرمی کند از عشیرهاش همیشه محبت و دوستی خواهد دید.»
مقایسه
مطالب خطبه 23 قسمتی از سخنرانی طولانی حضرت است که سید رضی تنها بخشی از آن را آورده است. در کتاب کافی، ج2،ص154 بخشی از این خطبه آمده و البته قسمت سوم قبل از قسمت دوم آمده است. به هر حال وسایل ضبط صوت نبود و راویان در همان لحظه خطبهها را نمینوشتند و همین موجب میشد که گاهی جملات را جا به جا بنویسند. هدف سید رضی نیز جمع آوری جملات بلیغ بوده و به ترتیب جملات توجه کمتری داشته است. البته جا به جایی چندان مهم نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که وقتی جملات کافی و نهج البلاغه را با هم مقایسه کنیم متوجه میشویم که از نظر لفظی تفاوت زیادی با هم دارند.
همین مطلب به ما میفهماند که شاید سید رضی برخی کلمات را که به نظرش فصیح نبوده حذف کرده است. بد نیست به نقل کافی نیز اشارهای داشته باشیم تا مؤیدی برای مطالب گفته شده باشد:
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ يَحْيَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع لَنْ يَرْغَبَ الْمَرْءُ عَنْ عَشِيرَتِهِ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَ وَلَدٍ وَ عَنْ مَوَدَّتِهِمْ وَ كَرَامَتِهِمْ وَ دِفَاعِهِمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ هُمْ أَشَدُّ النَّاسِ حِيطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ أَوْ نَزَلَ بِهِ بَعْضُ مَكَارِهِ الْأُمُورِ وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ فَإِنَّمَا يَقْبِضُ عَنْهُمْ يَداً وَاحِدَةً وَ تُقْبَضُ عَنْهُ مِنْهُمْ أَيْدِي كَثِيرَةٍ وَ مَنْ يُلِنْ حَاشِيَتَهُ يَعْرِفْ صَدِيقُهُ مِنْهُ الْمَوَدَّةَ وَ مَنْ بَسَطَ يَدَهُ بِالْمَعْرُوفِ إِذَا وَجَدَهُ يُخْلِفِ اللَّهُ لَهُ مَا أَنْفَقَ فِي دُنْيَاهُ وَ يُضَاعِفْ لَهُ فِي آخِرَتِهِ وَ لِسَانُ الصِّدْقِ لِلْمَرْءِ يَجْعَلُهُ اللَّهُ فِي النَّاسِ خَيْراً مِنَ الْمَالِ يَأْكُلُهُ وَ يُوَرِّثُهُ لَا يَزْدَادَنَّ أَحَدُكُمْ كِبْراً وَ عِظَماً فِي نَفْسِهِ وَ نَأْياً عَنْ عَشِيرَتِهِ إِنْ كَانَ مُوسِراً فِي الْمَالِ وَ لَا يَزْدَادَنَّ أَحَدُكُمْ فِي أَخِيهِ زُهْداً وَ لَا مِنْهُ بُعْداً إِذَا لَمْ يَرَ مِنْهُ مُرُوَّةً وَ كَانَ مُعْوِزاً فِي الْمَالِ وَ لَا يَغْفُلُ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ بِهَا الْخَصَاصَةُ أَنْ يَسُدَّهَا بِمَا لَا يَنْفَعُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لَا يَضُرُّهُ إِنِ اسْتَهْلَكَهُ.
با مقایسۀ این جملات با جملات نهج البلاغه متوجه تفاوت زیاد این دو کتاب میشویم. البته به نظر میرسد اصل با کتاب کافی است چون کلینی از لحاظ زمانی مقدمتر از سید رضی است و همچنین کلینی نسبت به سید رضی اضبط بوده و تازه روایات را با سند ذکر کرده است بر خلاف سید رضی که نهج البلاغه را بدون سند جمع آوری کرده است. علاوه بر این هدف کلینی نقل روایت بوده که آنچه را شنیده نقل کند ولی هدف سید رضی جمع آوری کلمات فصیح و بلیغ بوده است.
پس جمعآوری کنندۀ نهج البلاغه هم قسمتهایی را حذف کرده و هم قسمتهایی را جابهجا کرده است. این جابهجایی شاید به این جهت بوده که شاید برخی روایت کنندگان این خطبه جملات را جابهجا نوشتهاند. ممکن هم هست سید رضی از کافی گرفته ولی چند بار این روایت را خوانده و هر باری قسمتی از آن را زیبا یافته و آورده و توجهی به جا به جایی آن نداشته است.
سید رضی بعد از نقل خطبه 23 برخی از لغات این خطبه را معنا کرده و معلوم است که از این کلمات خوشش آمده است. او چنین نوشته:
«میگویم: «غفیره» در این خطبه به معنای زیادت است، چنانکه به جمع کثیر گویند: الجَمُّ الغَفیرُ والجمّاءُ الغَفیر. در روایتی: «عَفْوَةً مِنْ اَهْل وَ مال» آمده و «عفوه» گزیده چیزی است، گفته می شود: عفوه طعام را خوردم یعنی گزیده آن را. و کلام امام «کسی که نصرت خود را از اقوامش بردارد» چه کلام نیکویی است، زیرا آن که خویشانش را از خیر خود منع کند یک کمک از آنان دریغ داشته، ولی اگر به یاری آنان نیاز پیدا کند و به همکاری آنان محتاج شود کمک های خود را از او منع نموده، و به حرف او گوش نمیدهند، که در این صورت خود را از منفعت جمعی کثیر محروم کرده و قومی را از یاری خود بازداشته است.»
جالب است که قسمت اول خطبه 23 نیز در کافی، ج5، ص57 آمده است که بد نیست به نقل کافی اشاره کنم:
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ عَنْ حَسَنٍ قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَيْثُ مَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِي وَ لَمْ يَنْهَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِكَ وَ إِنَّهُمْ لَمَّا تَمَادَوْا فِي الْمَعَاصِي وَ لَمْ يَنْهَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِكَ نَزَلَتْ بِهِمُ الْعُقُوبَاتُ فَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَمْ يُقَرِّبَا أَجَلًا وَ لَمْ يَقْطَعَا رِزْقاً إِنَّ الْأَمْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ كَقَطْرِ الْمَطَرِ إِلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهَا مِنْ زِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فَإِنْ أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ رَأَى عِنْدَ أَخِيهِ غَفِيرَةً فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ لَبَرِيءٌ مِنَ الْخِيَانَةِ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُكِرَتْ وَ يُغْرَى بِهَا لِئَامُ النَّاسِ كَانَ كَالْفَالِجِ الْيَاسِرِ الَّذِي يَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ يُدْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَمُ وَ كَذَلِكَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِيءُ مِنَ الْخِيَانَةِ يَنْتَظِرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ إِمَّا دَاعِيَ اللَّهِ فَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقَ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِينُهُ وَ حَسَبُهُ إِنَّ الْمَالَ وَ الْبَنِينَ حَرْثُ الدُّنْيَا وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ فَاحْذَرُوا مِنَ اللَّهِ مَا حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اخْشَوْهُ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذِيرٍ- وَ اعْمَلُوا فِي غَيْرِ رِيَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ يَعْمَلْ لِغَيْرِ اللَّهِ يَكِلْهُ اللَّهُ إِلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ نَسْأَلُ اللَّهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُعَايَشَةَ السُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِيَاءِ.
با خواندن این جملات کافی و مقایسهاش با جملات نهج البلاغه تفاوتهای زیادی مشاهده خواهیم کرد. مثلا جملۀ فَإِنْ أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ رَأَى عِنْدَ أَخِيهِ غَفِيرَةً فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِ فِتْنَةً در نهج البلاغه این گونه نقل شده است: «فَاِذا رَأى اَحَدُكُمْ لاِخيهِ غَفيرَةً…» میبینید که جملۀ شرط یعنی أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ حذف شده است.
همچنین در کافی چنین آمده است:
فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ لَبَرِيءٌ مِنَ الْخِيَانَةِ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُكِرَتْ وَ يُغْرَى بِهَا لِئَامُ النَّاسِ كَانَ كَالْفَالِجِ الْيَاسِرِ
و همین جمله در نهج البلاغه به این صورت نقل شده است:
فَاِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ يَغْشَ دَناءَةً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَها اِذا ذُكِرَتْ، وَ تُغْرى بِها لِئامُ النّاسِ كانَ كَالْفالِجِ الْياسِرِ
که عبارت لَبَرِيءٌ مِنَ الْخِيَانَةِ از عبارت کافی حذف شده و بقیهاش در نهجالبلاغه آمده است. پس فکر نکنیم نهج البلاغه از دو لب حضرت علی(ع) خارج شده و دقیقا به دست ما رسیده است. علاوه بر این یادمان نرود که حضرت دشمنان زیادی داشته که اتفاقا فصیح و بلیغ بودهاند. بنابراین احتمال دارد که جملات آنها به حضرت نسبت داده شده باشد یا اینکه آنها کلام حضرت را گرفته باشند و مطالبی از خود به آن اضافه کرده باشند.