تفسیر آیات 109 تا 116 سوره اعراف

تفسیر آیات 109 تا 116 سوره اعراف
قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِيمٌ ﴿الأعراف، 109﴾
«سران قوم فرعون گفتند: بىشك، اين ساحرى داناست.»
يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ ﴿الأعراف، 110﴾
«مىخواهد [با سحر خود،] شما را از سرزمينتان بيرون كند؛ پس [براى دفع خطر او] چه دستور مىدهيد؟»
قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِي الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِينَ ﴿الأعراف، 111﴾
«[سران قوم فرعون] گفتند: [كار] او و برادرش را به تأخير انداز، و گردآورندگانى به شهرها بفرست،»
يَأْتُوكَ بِكُلِّ سٰاحِرٍ عَلِيمٍ ﴿الأعراف، 112﴾
«تا هر ساحر دانايى را نزد تو بياورند.»
وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ كُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِينَ ﴿الأعراف، 113﴾
«و ساحران نزد فرعون آمدند و گفتند: اگر ما پيروز شويم، حتما پاداشى [پر ارزش] خواهيم داشت؟»
قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ ﴿الأعراف، 114﴾
«گفت: آرى، و [علاوه بر اين] شما حتما از مقرّبان خواهيد بود.»
قٰالُوا يٰا مُوسىٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمّٰا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ ﴿الأعراف، 115﴾
«جادوگران گفتند: ای موسی! یا تو [چوب دستی خود را] بینداز، یا اینکه ما [ابزار خود را] میاندازیم.»
قٰالَ أَلْقُوا فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ﴿الأعراف، 116﴾
«گفت: شما بيفكنيد. پس وقتى كه [ابزار سحر خود را] افكندند، چشم مردم را افسون كردند و آنان را به وحشت انداختند و سحرى بزرگ به نمايش گذاشتند.»
تحقیر موسی(ع) از سوی ملأ
در جملۀ «إِنَّ هَٰذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ» در آیۀ ۱۰۹، ملأ با بهکاربردن واژۀ «هَٰذَا»، موسی(ع) را تحقیر کردند؛ زیرا استفاده از اسم اشارۀ نزدیک در چنین مواردی، میتواند نشاندهندۀ تحقیر باشد. آنان ازآنجاکه خود از درباریان بودند و لباسهای فاخر بر تن داشتند و در مقابل، موسی(ع) را فردی با وضعی ساده میدیدند، با چنین تعبیری او را تحقیر کردند.
یک جلسه یا دو جلسه؟
از آیۀ ۱۰۹، بحث حضور ملأ مطرح شده است. ازاینرو، این پرسش پیش میآید که آیا این اشراف در همان گفتوگویی که در آیات پیشین بیان شد نیز حضور داشتهاند، یا آنکه حضور ملأ مربوط به جلسۀ دیگری بوده است؟
شاید فرعون و موسی(ع) در ابتدا ملاقاتی دونفره داشتهاند. البته این احتمال نیز وجود دارد که در یک ملاقات، موسی و هارون(ع) از یکسو و فرعون و ملأ از سوی دیگر حضور داشتهاند؛ اما ازآنجاکه نقش اصلی در این گفتوگو بر عهدۀ موسی(ع) و فرعون بوده است، در آیۀ ۱۰۴ تنها نام این دو آمده است.
تعبد محض ملأ در برابر فرعون
باید بررسی شود که مخاطبان در دو جملۀ «يُخْرِجَكُمْ» و «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» چه کسانی هستند. در اینجا مخاطب تا اندازهای مبهم است؛ ازاینرو، مناسب است برای روشنشدن موضوع، از آیات سورۀ شعراء نیز کمک بگیریم. در این سوره چنین آمده است:
«قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَٰذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ» (شعراء، ۳۴)
ترجمه: «[فرعون] به مهترانی که در اطرافش بودند گفت: قطعاً این ساحری کاردان است.»
بر اساس این آیه، فرعون به اشرافیان گفت که موسی ساحر است؛ درحالیکه طبق آیۀ سورۀ اعراف، این سخن را ملأ بر زبان آوردهاند.
در آیۀ بعد نیز آمده است:
«يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» (شعراء، ۳۵)
ترجمه: «میخواهد شما را با سحر خود از سرزمینتان بیرون کند؛ اکنون چه دستور میدهید؟»
طبق این آیه نیز فرعون به ملأ میگوید که موسی قصد دارد آنان را از مصر بیرون کند.
این دو آیه شباهت بسیاری با آیات مورد بحث در سورۀ اعراف دارند؛ با این تفاوت که در آیات سورۀ شعراء، فرعون با ملأ سخن میگوید، اما در آیات سورۀ اعراف، این ملأ هستند که سخن میگویند.
از مقایسۀ این آیات چنین به نظر میرسد که ابتدا فرعون طبق آیۀ 34 و 35 سورۀ شعراء جملهای را بیان کرده و سپس ملأ همان جمله را تکرار کردهاند، بیآنکه حتی ضمایر آن را تغییر دهند!
این، از ویژگیهای حکومتهای استبدادی است که اطرافیان پادشاه، دقیقاً همان سخنان او را تکرار میکنند و اساساً عقل خود را به کار نمیگیرند. در واقع، ملأ در برابر فرعون تعبد محض داشتند؛ تا آنجا که حتی متوجه نمیشدند هنگام تکرار سخنان او باید ضمایر را تغییر دهند.
درباریان؛ مشاوران واقعی یا مریدان پادشاه؟
این مطلب نشان میدهد اطرافیان پادشاهانی که در برابر آنان تعبد محض دارند، عقل خود را به کار نمیگیرند و عملاً به طوطیانی نوکران شاه تبدیل میشوند.
نمونۀ این رفتار را میتوان در حکایت شاعران دربار ناصرالدینشاه مشاهده کرد؛ هنگامی که شاه از بادمجان خوشش میآمد، آنان در مدح بادمجان شعر میسرودند، اما زمانی که ناصرالدینشاه بر اثر پرخوری دچار دلدرد شد، همان شاعران به مذمت بادمجان پرداختند!
در آیات مورد بحث در سورۀ اعراف نیز ملأ، بدون آنکه حتی متوجه لزوم تغییر ضمایر شوند، دقیقاً همان جملات فرعون در سورۀ شعراء را تکرار کردند.
آری، پادشاهان ادعا میکنند که مشاورانی دارند؛ اما باید به آنان گفت که شبه طوطیان یا موافقانِ صرف نمیتوانند مشورت درستی ارائه دهند. بنابراین، اگر قرار است پادشاهان مشاور داشته باشند، این مشاوران باید از میان منتقدان و مخالفان انتخاب شوند؛ زیرا در حکومتهای دیکتاتوری، کسانی که عنوان مشاور دارند، در واقع همان مریدان شاه هستند، نه مشاوران واقعی او.
جمود فکری؛ از دربار فرعون تا روزگار ما
بههرحال، جمود فکری در زمان فرعون تا آن اندازه وجود داشت که اطرافیانش حتی حاضر نبودند ضمایر الفاظ او را تغییر دهند.
البته این مسئله به زمان فرعون اختصاص ندارد؛ در روزگار ما نیز جمود فکری فراوان است. برای مثال، برخی افراد با آنکه میدانند الفاظ بعضی از دعاها و زیارتها در موقعیتهای خاص باید تغییر کند، حاضر به انجام این تغییر نیستند.
بهعنوان نمونه، اگر قرار باشد جملۀ «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ» بهصورت دعا خوانده شود، باید آن را به شکل «يَا مَنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ» خواند تا معنای موردنظر را برساند.
همچنین، اگر کسی در روز عید غدیر زیارت عاشورا را بخواند، جملۀ «وَ هَذَا يَوْمٌ تَبَرَّكَتْ بِهِ بَنُو أُمَيَّةَ» در آن موقعیت معنا ندارد؛ زیرا روز عید غدیر، روزی نیست که بنیامیه به یکدیگر تبریک بگویند. بااینحال، عدهای چنان دچار جمود فکری هستند که حتی حاضر نمیشوند چنین جملاتی را تغییر دهند.
بنابراین، هنگامی که کسی میخواهد زیارت عاشورا را در روزی غیر از روز عاشورا بخواند، لازم است این جمله را متناسب با آن روز تغییر دهد.
تأکید ائمه(ع) بر عقلانیت و اندیشیدن
ائمه(ع) خود انسانهایی عاقل بودند و دوست داشتند شیعیان را نیز افرادی عاقل و اهل اندیشه پرورش دهند. برای روشنشدن این موضوع، به روایت زیر توجه کنید:
«عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عَثَرْتُ فَانْقَطَعَ ظُفْرِي، فَجَعَلْتُ عَلَى إِصْبَعِي مَرَارَةً، فَكَيْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ؟ قَالَ: يُعْرَفُ هَذَا وَأَشْبَاهُهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، امْسَحْ عَلَيْهِ.»
منبع: وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج ۱، ص ۳۲۷، ابواب الوضوء، باب ۳۹، حدیث ۵، چاپ اسلامیة.
ترجمه: از عبدالأعلی، غلام آزادشدۀ خاندان سام، روایت شده است که گفت: به امام صادق(ع) عرض کردم: زمین خوردم و بر اثر آن ناخنم کنده شد؛ پس بر انگشتم مرهمی گذاشتم. حال چگونه وضو بگیرم؟
حضرت فرمودند: «حکم این مسئله و موارد مشابه آن، از کتاب خداوند عزوجل فهمیده میشود؛ زیرا خداوند متعال فرموده است: در دین هیچ سختی و مشقتی بر شما قرار نداده است. پس بر روی همان مرهم مسح کن.»
(پایان روایت)
بر اساس این روایت، امام صادق(ع) آن شخص فرموده: حکم این از کتاب خدا روشن میشود. یعنی با رجوع به قرآن هر کسی جواب را میفهمد؛ یعنی میخواهد خود او بیندیشد و با مراجعه به آیات قرآن، پاسخ مسئلهاش را دریابد. بنابراین، روشن میشود که ائمه(ع) میخواهند ما را بهسوی عقلانیت و اندیشیدن سوق دهند.
نکتۀ پایانی؛ تفاوتی کوچک با پیامی بزرگ
بههرحال، میان آیات سورۀ اعراف و آیات سورۀ شعراء، تفاوتی در یک حرف «لام» وجود دارد؛ اما همین تفاوت ظاهراً کوچک، نکتۀ فوقالعاده مهمی را در بر دارد.
اگر دیدیم پادشاهی مطلبی را بیان کرد و پس از او همۀ اطرافیانش همان سخن را تکرار کردند، نباید تصور کنیم که اجماعی صورت گرفته است؛ زیرا اطرافیان پادشاهان در بسیاری از موارد چنان در برابر آنان تعبد دارند که نهتنها سخن متفاوتی بر زبان نمیآورند، بلکه حتی حاضر نیستند ضمیرهای در الفاظ آنان را نیز تغییر دهند.
بنابراین، تکرار یک سخن از سوی اطرافیان قدرت، لزوماً نشانۀ توافقی برخاسته از اندیشه و استقلال رأی نیست؛ چهبسا تنها بازتابی از تعبد و پیروی بیچونوچرا از صاحب قدرت باشد.
وحشت فرعون و درخواست کمک از اطرافیان
به نظر میرسد که فرعون از معجزۀ موسی(ع) وحشت کرده بود؛ به همین دلیل، طبق آیۀ 35 سورۀ شعراء خود را کوچک کرد و به اطرافیانش گفت: «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ»؛ یعنی به من بگویید چه بکنم.
آری، او از یکسو به موسی(ع) تهمت سحر زد و از سوی دیگر، بر اثر ترس و وحشتی که وجودش را فراگرفته بود، از اطرافیان خود درخواست کمک کرد. بنابراین، گاهی پادشاه، با وجود روحیۀ دیکتاتوری و استبدادی، از سر ترس و نگرانی به بزرگان کاخ روی میآورد و از آنان کمک میطلبد و آنان را فرمان بده به خود به حساب میآورد.
البته این برداشت در صورتی صحیح است که مراد از جملۀ «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» در سورۀ شعراء، این باشد که «به من چه دستوری میدهید؟»؛ اما احتمال دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه مقصود فرعون این بوده باشد که «به مردم چه فرمانی میدهید؟»
بااینحال، این جمله در آیات سورۀ اعراف، ازآنجاکه از زبان ملأ بیان شده است، تنها یک احتمال دارد و آن اینکه از یکدیگر میپرسند: «چه دستوری به ما میدهید؟»؛ زیرا معنا ندارد که مقصودشان این باشد که به مردمی که زیردستان آنان هستند، بگویند که به ما چه فرمانی میدهید؟
نمونهای مشابه این موضوع در سورۀ نمل نیز آمده است. هنگامی که آن زن که شاه بود نامۀ حضرت سلیمان(ع) را از طریق هدهد دریافت کرد، خطاب به اطرافیان خود گفت:
…يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّىٰ تَشْهَدُونِ» (نمل، ۳۲)
ترجمه: «… ای بزرگان، در کارم به من نظر دهید. من هرگز کاری را یکسره نمیکنم تا اینکه شما نزدم حضور یابید.»
دیدگاه تفسیر تسنیم دربارۀ جملۀ «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ»
در تفسیر تسنیم، جلد ۲۹، صفحۀ ۶۲۷، دربارۀ جملۀ «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» چند احتمال مطرح شده است.
نخست آنکه واژۀ «تَأْمُرُونَ» ممکن است از باب «ائتمار» و به معنای مشورت باشد. بر این اساس، ایشان این واژه را طبق باب افتعال معنا کردهاند تا مفهوم مشورت از آن برداشت شود. در این صورت، مقصود از جملۀ «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» این خواهد بود که «چه مشورتی میدهید؟»
احتمال دوم آن است که شاید جمعآمدن فعل «تَأْمُرُونَ» از باب رعایت ادب و احترام باشد. البته ایشان سپس به این احتمال اشکال میکند و توضیح میدهد که در زبان عربی، استفاده از صیغۀ جمع مخاط اصلا نشانۀ ادب و احترام نیست؛ زیرا خداوند و امامان(ع) با خطاب مفرد مورد خطاب قرار گرفتهاند.
احتمال سومی که ایشان مطرح کرده، این است که شاید جملۀ «فَمَاذَا تَأْمُرُونَ» سخن فرعون باشد، نه سخن اشراف.
ولی نظر نگارنده همانگونه که گشت این است که اشراف قوم فرعون مثل انسانهای مسخ شده، سخن فرعون را بدون کم و کاست تکرار کردند.
نکتۀ تفاوت تعبیر «بِسِحْرِهِ» در سورههای شعراء و اعراف
در آیۀ ۳۵ سورۀ شعراء آمده است:
«يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ»
درحالیکه در آیۀ ۱۱۰ سورۀ اعراف میخوانیم:
«يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ»
تفاوت این دو عبارت، در وجود واژۀ «بِسِحْرِهِ» در سورۀ شعراء و نبود آن در سورۀ اعراف است.
به نظر میرسد بتوان این تفاوت را چنین توضیح داد که تعبیر «بِسِحْرِهِ» مربوط به گفتوگوی درون کاخ فرعون است. این عبارت برای کسانی به کار رفته که معجزۀ موسی(ع) را مشاهده کرده و تحت تأثیر آن قرار گرفته بودند؛ اما هنگامی که قرار است با عموم مردم سخن گفته شود، دیگر از تعبیر «بِسِحْرِهِ» استفاده نمیشود؛ زیرا مردم پیشتر سحر جادوگران را دیده بودند و از این طریق نمیشد آنان را چندان تحت تأثیر قرار داد یا بهآسانی قانعشان کرد که سحر میتواند موجب اخراج آنان از سرزمینشان شود.
بنابراین، ملأ در مواجهه با مردم و برای فریب آنان، عقل و تدبیر خود را به کار میگیرند؛ اما در برابر پادشاه، چنان مسخ و مطیع شدهاند که سخنان فرعون را بدون کموکاست تکرار میکنند.
بر این اساس، میتوان گفت فرعون با ملأ سخن گفته است که این گفتوگو در سورۀ شعراء انعکاس یافته، و ملأ نیز با مردم سخن گفتهاند که گزارش آن در سورۀ اعراف آمده است.
ضرورت توجه به جهت و هدف هر سوره
پرسش: چرا داستان پیامبران در سورههای مختلف قرآن تکرار شده و در هر سوره، تنها به بخشهایی از آن داستانها اشاره شده است؟
پاسخ: این پرسش میتواند پاسخهای متعددی داشته باشد. یکی از پاسخها آن است که با نقل هر بخش از سرگذشت پیامبران، قرار است موعظه و پند خاصی به مخاطب ارائه شود.
پاسخ دیگری که به ذهن من رسیده، این است که هر سوره جهت و هدف مهمی دارد و از داستان پیامبران، بخشهایی در آن نقل شده که با جهت و هدف همان سوره هماهنگ است.
برای مثال، سورۀ اعراف جهتگیری انذاری دارد؛ ازاینرو، بخشهایی از داستان موسی(ع) در آن آمده که با هدف انذار تناسب دارد. همچنین، در این سوره اساساً داستان حضرت ابراهیم(ع) نقل نشده است؛ زیرا جهت داستان ایشان با هدف انذاری موردنظر در این سوره هماهنگ نیست.
یا برای نمونه، سورۀ هود در مقام بیان مهربانی پیامبران است و داستانهایی که در آن آمده، در همین مسیر قرار دارند.
همچنین، جهت سورۀ طه بیشتر به نحوۀ بیان و شیوه مربوط میشود؛ به همین دلیل، تأکیدهای مربوط به چگونگی گفتوگوی موسی و هارون(ع) با فرعون، در این سوره نمود فراوانی دارد.
بنابراین، برای فهم بهتر علت تکرار داستان پیامبران در سورههای گوناگون، باید به جهت و هدف کلی هر سوره توجه کرد.
شرط محذوف در آیۀ ۱۱۲
فعل «يَأْتُوكَ» در آیۀ ۱۱۲، جوابِ شرطِ محذوف است. در واقع، ساختار کامل جمله چنین بوده است:
«إِنْ تُرْسِلْ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ…»
یعنی اگر گردآورندگانی را بفرستی، آنان برای تو خواهند آورد.
زیرکی اطرافیان فرعون در نجات جان موسی(ع)
نکتۀ جالبتوجه آن است که طبق آیۀ ۱۱۱ سورۀ اعراف، ملأ پیشنهاد قتل موسی(ع) را مطرح نکردند؛ بلکه به فرعون پیشنهاد دادند که او و برادرش را نگه دارد و ساحران مصر را برای مبارزه با او فراخواند. بهاینترتیب، آنان با این پیشنهاد، جان موسی(ع) را نجات دادند.
در تفسیر تسنیم، جلد ۲۹، صفحۀ ۶۳۲، روایتی دراینباره نقل شده است:
«وَ فِي تَفْسِيرِ الْعَيَّاشِيِّ، ج ۲، ص ۲۴: يُونُسُ بْنُ ظَبْيَانَ قَالَ: قَالَ: إِنَّ مُوسَى وَ هَارُونَ حِينَ دَخَلَا إِلَى فِرْعَوْنَ، لَمْ يَكُنْ فِي جُلَسَائِهِ يَوْمَئِذٍ وَلَدُ سِفَاحٍ. كَانُوا وَلَدَ نِكَاحٍ كُلُّهُمْ. وَ لَوْ كَانَ فِيهِمْ وَلَدُ سِفَاحٍ لَأَمَرَ بِقَتْلِهِمَا. فَقَالُوا: «أَرْجِهْ وَ أَخَاهُ». وَ أَمَرُوهُ بِالتَّأَنِّي وَ النَّظَرِ. ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى صَدْرِهِ وَ قَالَ: وَ كَذَلِكَ نَحْنُ لَا يُسْرِعُ إِلَيْنَا إِلَّا كُلُّ خَبِيثِ الْوِلَادَةِ.»
ترجمه: در تفسیر عیاشی آمده است: یونس بن ظبیان میگوید: هنگامی که موسی و هارون نزد فرعون وارد شدند، در میان همنشینان و اطرافیان او در آن روز، هیچ فرزند نامشروعی وجود نداشت؛ بلکه همۀ آنان فرزندان ازدواج و نکاح بودند. اگر در میان آنان فرزند نامشروعی وجود داشت، او دستور میداد آن دو را بکشند.
پس گفتند: «او و برادرش را مهلت بده» و فرعون را به شکیبایی، درنگ و بررسی بیشتر فراخواندند.
سپس [راوی] دست خود را بر سینهاش گذاشت و گفت: «ما نیز همینگونهایم؛ کسی جز فردی که ولادتش ناپاک [و نامشروع] باشد، در برخورد با ما شتاب نمیکند.»
البته این حدیث ضرورتاً صحیح نیست و نمیتوان با اطمینان گفت که از امام(ع) صادر شده است؛ بااینحال، مطلبی که در آن آمده، عاقلانه و منطقی است.
ضرورت پرهیز از شتابزدگی در صدور حکم قتل
از همینجا میتوان دریافت که راهانداختن فضای کشتوکشتار، آنگونه که برخی در کشور ما به راه انداختهاند، کار صحیحی نیست. باید مانند ملأ عمل کرد؛ زیرک بود و برای نجات جان انسانها چارهاندیشی کرد.
باید در کشتن بخل ورزید؛ اما متأسفانه در کشور ما، در صدور حکم قتل دستودلبازی میشود و حتی به قاضیای که احکام قتل فراوانی صادر میکند، لقب «شجاع» میدهند!
در واقعۀ کربلا نیز هنگامی که نامۀ عمر سعد به ابن زیاد رسید، ابن زیاد تا اندازهای نرم شد؛ اما این شمر بود که او را به خشونت تحریک کرد.
بنابراین، نقش اطرافیان سلطان بسیار مهم است؛ گاهی یکی از آنان موجب نجات جان انسانی میشود و دیگری زمینۀ قتل یک انسان را فراهم میکند.
آنچه میخواهم بر آن تأکید کنم، این است که انسان باید عقل خود را به کار گیرد و در تصمیمگیری شتاب نکند؛ بهویژه آنکه نباید بهسرعت آخرین و بدترین راهحل، یعنی کشتن، را انتخاب کرد.
زندان؛ راهکاری برای جلوگیری از قتلهای شتابزده
من در نوشتههایم آوردهام که به نظرم زندان، حاصل تدبیر یکی از وزیران عاقلِ پادشاهی ستمگر بوده است. به نظرم آن پادشاه بهسرعت حکم قتل صادر میکرده و پس از مدتی پشیمان میشده است و آن وزیر عاقل به او پیشنهاد میداده که فرد موردنظر را زندانی کند تا بررسیهای لازم دربارۀ او انجام شود یا خودش به زیردستیها چنین دستور میداده است. به هر حال به نظرم اصل زندان اینگونه شکل گرفته است؛ اما بهتدریج، خودش به نوعی مجازات و به سازمانی عریضوطویل تبدیل شده است.
احتمال دیگری دربارۀ علت پیشنهاد أشراف
البته، افزون بر بحث نطفۀ پاک که در روایت پیشین مطرح شد، احتمال دیگری نیز وجود دارد.
شاید علت اینکه اطرافیان فرعون پیشنهاد قتل موسی(ع) را ندادند، این بوده که با مشاهدۀ معجزۀ او دچار ترس و وحشت شده بودند. آنان احتمالاً با خود اندیشیدند که اگر به فرعون پیشنهاد کنیم موسی را بکشد، ممکن است موسی بار دیگر عصای خود را بیندازد و آن عصا به اژدها تبدیل شود و همۀ ما را نابود کند.
بنابراین، چهبسا آنان از ترس جان خود، پیشنهاد قتل موسی(ع) را مطرح نکردند و در عوض، راه دیگری پیش پای فرعون گذاشتند.
البته این احتمال با احتمال پیشین منافاتی ندارد و ممکن است هر دو عامل در تصمیم أشراف نقش داشته باشند.
زر و زور و تزویر فرعون در مقابله با موسی(ع)
دکتر شریعتی بحث «زر و زور و تزویر» را مطرح میکرد و معتقد بود که پادشاهان برای مقابله با مخالفان خود از این سه ابزار استفاده میکنند. البته پادشاهان بیشتر از زر و زور بهره میگرفتند و متولیان دین، عمدتاً از تزویر استفاده میکردند.
اکنون در داستان موسی(ع) و فرعون نیز میتوان هر سه ابزار را مشاهده کرد.
پیشتر از اینکه فرعون از کشتن موسی(ع) به خاطر قتلی که بیش از ده سال پیش انجام داده بود، صرفنظر کرد و چنین استفاده کردیم که این تصمیم، رویکرد خوبی بوده است که قاتل خطایی را نکشته و مجازات نکرده است؛ اما اکنون میخواهیم برداشت دیگری از آن ماجرا ارائه دهیم که با روحیۀ فرعونیت و شخصیت استبدادی او سازگارتر است و آن احتمال معاملهگری فرعون بوده است.
بر اساس این احتمال، شاید فرعون از مجازات موسی(ع) صرفنظر کرد تا در مقابل، موسی نیز از ادعای پیامبری خود در مسیر تقویت حکومت فرعون استفاده کند. بنابراین، بخشیدن موسی(ع) به خاطر قتلی که انجام داده بود، از سوی فرعون، نه از سر نیکخواهی و انساندوستی، بلکه با هدف تحکیم پایههای حکومتش بوده است. البته موسی(ع) با این تزویر فرعون همکاری نکرد.
حتی ممکن است اینکه فرعون، طبق آیۀ ۲۳ سورۀ شعراء، دربارۀ «رَبُّ الْعَالَمِينَ» سؤال کرد، با همین هدف بوده باشد؛ یعنی میخواسته است تا اندازهای با موسی(ع) همراهی نشان دهد، به این امید که بتواند بهتدریج او را رام و مطیع خود سازد. بر این اساس، فرعون قصد داشته است آرامآرام به هدف خویش برسد.
البته باید توجه داشت آنچه در اینجا بیان میکنم، از مطالبی است که میتوان آن را در شمار نانوشتههای قرآن قرار داد؛ یعنی احتمالاتی که در آیات نیامدهاند و ممکن است درست یا نادرست باشند. هدف از طرح این احتمالات، پرورش ذهن و گشودن راهی برای اندیشیدن بیشتر در آیات است.
بههرحال، به نظر میرسد فرعون از هر راهی استفاده کرد تا موسی(ع) را به کوتاهآمدن و معامله با فرعون وادار کند و به نتیجهای برد ـ برد دست یابد؛ اما هنگامی که در این مسیر موفق نشد، زبان به تهدید گشود و گفت:
… لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَٰهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ» (شعراء، ۲۹)
ترجمه: «… اگر جز من معبودی اختیار کنی، حتماً تو را از جملۀ زندانیان قرار میدهم.»
بنابراین، فرعون پس از تزویر، به سراغ زور رفت. در این آیه، تأکیدهای فراوانی به کار رفته است تا شدت تهدید فرعون را برساند.
هنگامی که فرعون موسی(ع) را تهدید کرد، موسی در پاسخ گفت:
… أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ» (شعراء، ۳۰)
ترجمه: … هرچند معجزهای روشنگر برای تو بیاورم؟»
موسی(ع) با این سخن، خود را از زندان نجات داد و برای فرعون معجزه آورد.
از ادامۀ داستان نیز به دست میآید که فرعون از ابزار زر نیز استفاده کرد؛ زیرا به ساحران وعدههای مالی داد تا بتوانند موسی(ع) را شکست دهند.
پس میتوان گفت فرعون برای مقابله با موسی(ع)، از هر سه ضلع مثلث زر، زور و تزویر بهره گرفت.
تفاوت ساحران فرعون و موسی(ع) در مسئلۀ اجر و پاداش
نکتۀ جالبتوجه آن است که ساحران، هنگامی که نزد فرعون آمدند، طبق آیۀ ۱۱۳ سورۀ اعراف، پیش از هر چیز از اجر و پاداش مالی سخن گفتند؛ درحالیکه موسی(ع) هیچگاه در مسیر رسالت خود بحث مالی را مطرح نکرد.
حتی طبق آیات سورۀ قصص، هنگامی که حضرت موسی(ع) بدون هیچ امکاناتی به مدین رسید، از کسی چیزی مجانی درخواست نکرد؛ بلکه به امید دریافت اجر، برای دو دختر از چاه آب کشید؛ اما آنان نیز در آن هنگام اجری به او ندادند.
ازاینرو، موسی(ع) به زیر سایۀ درختی رفت و گفت:
«رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ» (قصص، ۲۴)
ترجمه: «پروردگارا، من به هر خیری که به سویم فروفرستی نیازمندم.»
اینجا بود که خداوند اجر موسی(ع) را داد و او را به شعیب رساند.
حضرت علی(ع) نیز هنگامی که در شب هجرت پیامبر(ص) بهجای ایشان خوابید، هیچگاه اجر و پاداشی طلب نکرد و تنها پرسید: «آیا اگر من بهجای شما بخوابم، شما سالم میمانی؟»
انسانهایی که برای خدا کار میکنند، هیچ انتظار و چشمداشتی ندارند؛ درحالیکه بسیاری از افراد در برابر کار نیکی که انجام میدهند، انتظار دریافت پاداش دارند. چنین افرادی در حقیقت معاملهگرند؛ زیرا کار نیک را وسیلهای برای دستیابی به منفعت خود قرار میدهند.
دقتی در واژۀ «أَرْجِهْ»
ریشۀ واژۀ «أَرْجِهْ» در آیۀ ۱۱۱ سورۀ اعراف، که به معنای «به تأخیر انداختن» است، در آیات دیگری از قرآن نیز به کار رفته است. برای مثال، در آیۀ ۱۰۶ سورۀ توبه، واژۀ «مُرْجَوْنَ» آمده که با همین کلمه همریشه است.
جالب است بدانید که معاویه برای تبرئۀ خود از همین آیه استفاده کرد.
ماجرا از این قرار بود که وقتی مسلمانان به رفتارهای نادرست معاویه اعتراض کردند، او از عمرو بن عاص کمک خواست. عمرو بن عاص نیز این آیه را برای او آورد و پیشنهاد کرد که اعلام کند ما از گروه «مرجئه» هستیم؛ یعنی کسانی که خداوند رسیدگی به کار آنان را به تأخیر انداخته و فعلاً کاری به آنان ندارد. بنابراین، شما نیز نباید کاری به آنان داشته باشید و از آنان ایراد بگیرید!
البته برخی نیز واژۀ «أَرْجِهْ» را از ریشۀ «رجاء» گرفتهاند. بر اساس این برداشت، معنای آن چنین خواهد بود که موسی را امیدوار کن، به او وعده بده و با او وارد معامله شو.
معنای واژۀ «حاشر»
واژۀ «حاشر» به معنای جمعکننده با زور است. بنابراین، مقصود از اینکه ساحران باید حشر شوند، این است که آنان باید به هر طریق ممکن گردآوری شوند.
البته در این ماجرا، گردآوری ساحران از طریق فریب و تطمیع مالی صورت گرفت، نه با زور و شلاق.
به بیان دیگر، هرچند واژۀ «حاشر» بر نوعی گردآوری همراه با الزام دلالت دارد، اما در اینجا ابزار جمعکردن ساحران، وعدۀ مال و پاداش بود.
اختلاف قرائت در آیۀ ۱۱۳ سورۀ اعراف
آیۀ ۱۱۳ سورۀ اعراف قرائت دیگری نیز دارد. برخی از قاریان، پیش از جملۀ «إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا»، همزۀ استفهام را نیز قرائت کردهاند.
بر اساس قرائت استفهامی، ساحران از فرعون سؤال کردهاند که آیا در صورت پیروزی، پاداشی خواهند داشت و فرعون نیز به پرسش آنان پاسخ داده است.
اما اگر جمله بهصورت خبری خوانده شود، بر این نکته دلالت دارد که ساحران از دریافت اجر و پاداش برای کار خود اطمینان داشتهاند و این اطمینان را با زبان خویش بیان کردهاند.
بنابراین، تفاوت این دو قرائت در آن است که در یکی، ساحران خواستار اطمینانیافتن از دریافت پاداش هستند و در دیگری، دریافت پاداش را امری قطعی و مسلم میدانند.
دقتی در واژۀ «مُقَرَّبِينَ»؛ جایگاه اجتماعی یا پاداش مالی؟
از آیۀ ۱۱۳ و ادامۀ گفتوگوی ساحران با فرعون به دست میآید که آنچه برای ساحران اهمیت ویژهای داشت، نزدیکشدن به فرعون و دستیابی به جایگاه مقربان درگاه او بود.
بنابراین، میتوان گفت مقربشدن نزد فرعون، حتی از دریافت پول نیز برای آنان مهمتر بوده است.
از سوی دیگر، همین وعده نشان میدهد که فرعون تا چه اندازه درمانده شده بود؛ زیرا کار او به جایی رسیده بود که حاضر شد برای شکست دادن موسی(ع)، حتی به ساحران وعدۀ ورود به جمع مقربان درگاه خود را بدهد.
تأکیدهای فراوان در سخن ساحران
در آیۀ ۱۱۳ سورۀ اعراف، بهجای عبارت «إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ» میتوانست از تعبیر سادهتر «إِنْ غَلَبْنَا» استفاده شود؛ اما عبارت قرآنی سرشار از تأکید است.
بهکاررفتن «کان»، ضمیر «نا»، ضمیر منفصل «نَحْنُ»، الف و لام در «الْغَالِبِينَ» و همچنین استفاده از «غَالِبِينَ» که اسم فاعل و در نقش صفت مشبهه است، همگی بر شدت تأکید این جمله میافزایند. مجموع این تأکیدها نشان میدهد که ساحران به پیروزی خود بر موسی(ع) اطمینان فراوانی داشتند.
نباید فراموش کرد که ساحران فرعون هنوز معجزۀ موسی(ع) را ندیده بودند؛ ازاینرو، هنگامی که برای مسابقه با او دعوت شدند، با اطمینان تصور میکردند که پیروز میدان خواهند بود.
افزون بر این، جملۀ پیش از آن، یعنی «إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا» نیز دارای تأکیدهای فراوانی است. این تعبیر نشان میدهد که ساحران نهتنها به پیروزی خود اطمینان داشتند، بلکه از دریافت اجر و پاداش نیز مطمئن بودند؛ زیرا مأموران گردآوری ساحران، وعدههای فراوانی به آنان داده بودند.
تحلیل نادرست فرعونیان و پیامدهای آن
پرسش: داستان موسی(ع) و ساحران چه فایدهای برای زندگی امروز ما دارد و چه درسی میتوان از آن گرفت؟
پاسخ: برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید بررسی کنیم که مشکل اصلی قوم فرعون چه بوده است.
به نظر من، یکی از مهمترین مشکلات آنان، تحلیل نادرست وقایع بود. آنان کار موسی(ع) را سحر نامیدند و بر اساس همین تحلیل اشتباه، به سراغ ساحران رفتند تا با موسی مبارزه کنند. بنابراین، از همان ابتدا مسیر را اشتباه انتخاب کردند و در راهی نادرست قدم گذاشتند.
برای روشنترشدن اهمیت این موضوع، مناسب است مثالی بیان کنم.
اهمیت تحلیل صحیح در مدیریت جامعه
در جریان اختلافات کشورها در یک معامله خبر دادند که معاون اول فلان رئیسجمهور جاسوس است. هنگامی که موضوع را بررسی کردند، مدرکی نیافتند؛ تا اینکه سرانجام از خود او پرسیدند.
او پاسخ داد: «من جاسوسیم از نوع گزارش دان نیست؛ بلکه تلاشم این است که در انتخاب وزرا در هر وزارتی وزیر غیرمرتبط گذاشته شود. این نوع جاسوسی نشان میدهد که تخصص مرتبط چقدر در پیشرفت کشور مؤثر است.
از آن مهمتر تحلیل صحیح است. اگر گروهی، بهویژه اطرافیان پادشاه، تحلیل نادرستی ارائه دهند، کشور را بهسوی نابودی میکشانند.
برای مثال، ساحران در مواجهه با معجزۀ موسی(ع) میتوانستند بگویند: «نمیدانیم این چیست؟ یا خوب است از کاهنان پرسیده شود یا..» اما آنان تحلیلی نادرست ارائه کردند. در نتیجه، مسیر را تغییر دادند.
نمونهای از تحلیلهای نادرست
اکنون مناسب است همین مسئله را بر وضعیت کشور خودمان تطبیق دهیم.
برای نمونه، اگر کسی ایرادی مطرح کرد یا انتقادی داشت، اگر تحلیل شود که او فرد صالح و دلسوزی است و باید به سخن او گوش داد؛ زیرا ممکن است درست بگوید، زبانها باز میشود و اشکالها گفته میشود و امور اصلاح میشود. اما گاهی بر اساس تحلیلی نادرست گفته میشود: «هرکس صددرصد مؤید ما نباشد، باید با او برخورد شود. منتقدان مخالفانند و..
این نوع نگاه، نتیجۀ همان تحلیل اشتباه است.
مثال دیگر آن است که خود را اینگونه تحلیل کنیم و بگوییم: «ما ملت خاصی هستیم؛ خداوند ما را دوست دارد و دیگر کشورها دشمن ما هستند و باید با آنان مبارزه کنیم. در مقابل، میتوان تحلیل دیگری ارائه داد و گفت: انسانهای بد در جهان اندکند و بیشتر مردم دنیا دارای وجدان و فطرت انسانی هستند؛ بنابراین، نباید همۀ آنان را دشمن پنداشت.
مشاهده میکنید که دو تحلیل متفاوت، میتوانند دو سرنوشت کاملاً متفاوت برای یک کشور رقم بزنند.
بههرحال، آنچه من از داستان فرعون میفهمم، این است که مشکل اساسی فرعونیان، تحلیل نادرست آنان بود.
در روایات نیز آمده است: «کن ذنبا و لاتکن رأسا= سعی کن دُم باشی، نه سر.»
علت این توصیه آن است که اگر کسی در جایگاه رأس و رهبری قرار گیرد و تحلیلی نادرست ارائه دهد، ممکن است جهانی را به آتش بکشد.
تأثیر تحلیلهای نادرست بر رفتار اجتماعی؛ تجربهای از دوران جوانی
به یاد دارم که در دوران جوانی، تحلیل ما از زندگی بر اساس این شعر بود:
«ما زنده به آنیم که آرام نگیریم
موجیم که آسودگی ما عدم ماست»
با چنین تحلیلی، قصد داشتیم همیشه آشوب به پا کنیم. همۀ مردم را هدایت کنیم. در هر کاری دخالت میکردیم و تصورمان این بود که مردانگی و شجاعت، در انقلابیبودن و برپاکردن آشوب است!
برای مثال، اگر در اتوبوس راننده موسیقی پخش میکرد، یا اگر میدیدیم موی دختری بیرون است، دعوا به راه میانداختیم.
این رفتارها نتیجۀ همان تحلیلی بود که در ذهن داشتیم که ما موجیم.
خاطرۀ دیگری نیز دراینباره دارم. هنگامی که حجرۀ مرا در مدرسۀ صدر گرفتند، در سال 1397 اشغال کردند نزد یکی از بزرگان سیاسی حوزوی رفتم. او اطلاعیهای را که خودم نوشته بودم، به من نشان داد. در آن اطلاعیه اعتراض کرده بودم که چرا روسیه باید حق داشته باشد از پایگاههای ما برخیزد و سوریه را بمباران کند.
اما تحلیل آن شخصیت این بود که میگفت: «روسیه نوکر ماست و ما به او میگوییم بزن!»
در واقع، او چنین تصور میکرد که ایران رئیس روسیه است و روسیه از دستورات ایران پیروی میکند؛ درحالیکه تحلیل صحیحتر آن است که روسیه در پی تأمین منافع خودش است و دو کشور اسلامی را در حالت جنگ میخواست تا منافع خودش را ببرد.
این نمونه نیز نشان میدهد که تحلیلهای متفاوت، چگونه میتوانند برداشت انسان از یک واقعۀ واحد تغییر دهند.
دو تحلیل نادرست فرعونیان دربارۀ موسی(ع)
با بازگشت به داستان موسی(ع)، درمییابیم که فرعونیان دستکم دو تحلیل نادرست داشتند:
نخست آنکه موسی(ع) را ساحر میدانستند و کار او را سحر معرفی میکردند.
دوم آنکه معتقد بودند موسی(ع) قصد دستیابی به پادشاهی و حکومت را دارد و میخواهد مخالفان خود را از سرزمین مصر بیرون کند.
این دو تحلیل نادرست، در آیات سورۀ یونس نیز انعکاس یافته است:
«فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَٰذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ» (یونس، ۷۶)
ترجمه: «پس هنگامی که حق از نزد ما بهسویشان آمد، گفتند: بیتردید، این جادویی آشکار است.»
«قَالَ مُوسَىٰ أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَٰذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ» (یونس، ۷۷)
ترجمه: «موسی گفت: آیا دربارۀ حق، آنگاه که بهسوی شما آمد، میگویید [سحر است؟] آیا این سحر است؟ بااینکه جادوگران ظفر نمییابند.»
«قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ» (یونس، ۷۸)
ترجمه: «گفتند: آیا بهسوی ما آمدهای تا ما را از آنچه پدرانمان را بر آن یافتهایم منحرف کنی و بزرگی [و حاکمیت] در این سرزمین برای شما دو تن باشد؟ ما هرگز از تصدیقکنندگان شما نخواهیم بود.»
آیا هدف پیامبران، دستیابی به حکومت بوده است؟
اینکه کسی ادعا کند پیامبران آمدهاند تا حکومت را از پادشاهان بگیرند و خودشان حاکم شوند، سخن صحیحی نیست.
این، تهمتی بود که أشراف به موسی(ع) نسبت میدادند؛ وگرنه هدف پیامبران، اصلاح جامعه بوده است، نه اینکه ضرورتاً خودشان زمام حکومت را به دست بگیرند.
شاهد این مطلب، داستان حضرت یوسف(ع) است. در زمان ایشان، هیچگاه او به شاه نگفت که من باید بهجای تو پادشاه شوم و هیچگاه علیه او توطئه نکرد و به او خیانت نکرد و مردم را به سوی اعتراض سوق نداد.
بنابراین، نباید چنین تصور کرد که هدف اصلی و ضروری همۀ پیامبران، تصاحب حکومت بوده است.
رابطۀ تحلیل نادرست و تصمیم اشتباه
بههرحال، فرعونیان تحلیلهای نادرستی ارائه کردند و در پی آن، تصمیمهای اشتباهی گرفتند.
این مسئله یک قاعدۀ مهم را روشن میکند: تحلیل نادرست، تصمیم اشتباه را به دنبال میآورد.
حتی میتوان گفت تحلیل نادرست، از مدیر نادرست خطرناکتر است؛ زیرا تحلیل، مبنای تصمیمگیری تمامی دستگاهها قرار میگیرد و اگر مبنا اشتباه باشد، تصمیمهای بعدی نیز در مسیری نادرست شکل خواهند گرفت.
در کشور ما، مردم بیشتر به کسی رأی میدهند که سخنور خوبی باشد؛ درحالیکه آنچه اهمیت بیشتری دارد، قدرت تحلیل صحیح است. بنابراین، باید بهجای توجه صِرف به توانایی سخنوری افراد، به توانایی آنان در تحلیل درست مسائل توجه کرد.
دو نگاه متفاوت به دین و تمدن جدید
مثال دیگر، تفاوت تحلیلها دربارۀ نحوۀ زندگی دینی در جهان امروز است.
برخی چنین تحلیل میکنند که ما باید دقیقاً مانند هزاروچهارصد سال پیش زندگی کنیم؛ به همین دلیل، ارتباط خود را با جهان قطع میکنند.
در مقابل، تحلیل دیگری وجود دارد که بر اساس آن، باید ثابتات و متغیرات دین را شناسایی کرد و بخشهای متغیر را متناسب با شرایط روز بهروزرسانی کرد تا بتوان در جهان مدرن زندگی کرد.
عدهای نیز میخواهند چنین القا کنند که تمدن بد است و باید نابود شود و انسانها باید به شیوۀ گذشتگان زندگی کنند. حتی برای اثبات این ادعا، از دین مایه میگذارند و سخن خود را به دین مستند میکنند.
این نیز نوعی تحلیل است؛ تحلیلی که طرفداران آن، از نابودی تکنولوژی و تمدن خوشحال میشوند.
بنابراین، مسئله صرفاً اختلافنظر دربارۀ یک موضوع جزئی نیست؛ بلکه تفاوت در نوع تحلیل، میتواند مسیر حرکت یک جامعه و حتی نوع مواجهۀ آن با جهان را تغییر دهد.
آیا ساحر خواندن موسی تحلیل نادرست فرعون بود یا اتهام عمدی؟
پرسش: شما دربارۀ تحلیل نادرست سخن گفتید؛ درحالیکه کار فرعون اساساً تحلیل نبود. او میدانست موسی(ع) راستگوست، اما عمداً تحلیلی اشتباه مطرح میکرد. بنابراین، چگونه میتوان رفتار او را تحلیل نادرست نامید؟
پاسخ: بحث ما در اینجا ارتباطی با عمدی یا سهویبودن رفتار ندارد.
حتی اگر فرعون عمداً تحلیلی نادرست ارائه کرده باشد، باز هم اثر وضعی آن، پیامدهای زیانبار خواهد بود.
برای مثال، اگر کسی شراب بخورد، چه این کار را عمداً انجام داده باشد و چه سهواً، درهرصورت مست خواهد شد. بنابراین، آثار وضعی یک رفتار، لزوماً به عمدی یا سهویبودن آن وابسته نیست.
در موضوع مورد بحث نیز، چه فرعون از روی ناآگاهی تحلیل اشتباه کرده باشد و چه آگاهانه و با هدف فریب دیگران، نتیجۀ آن تحلیل نادرست، تصمیمهای اشتباه و پیامدهای زیانبار خواهد بود.
تفاوت تعبیر «اتهام» و «تحلیل» در بررسی رفتار فرعون
البته آیتالله جوادی آملی در تفسیر تسنیم، جلد ۲۹، صفحۀ ۶۲۵، بهجای عنوان «تحلیل»، از عنوان «اتهام» استفاده کردهاند و اتهامهای مختلف فرعون به موسی(ع) را برشمردهاند؛ از جمله:
- اتهام ساحربودن موسی(ع)؛
- اتهام سوءنیت به موسی(ع)؛
- اتهام تلاش برای ازبینبردن تمدن و آیین والای مصر؛
- اتهام مفسد فیالارضبودن که در آیۀ ۲۶ سورۀ غافر به آن اشاره شده است.
اما ما ترجیح دادیم این موارد را با عنوان «تحلیل نادرست» مطرح کنیم.
علت این انتخاب آن است که اگر از تعبیر «اتهام» استفاده کنیم، طرف مقابل در موضع دفاع از خود قرار میگیرد؛ اما هنگامی که از عنوان «تحلیل» بهره میبریم، امکان بررسی و گفتوگو دربارۀ درستی یا نادرستی برداشتها فراهم میشود.
افزون بر این، استفاده از عنوان «تحلیل»، بحث را به مسئلهای روزآمد، بهویژه برای کشور ما، تبدیل میکند؛ همانگونه که نمونههای آن را بهتفصیل بیان کردیم.
اگر مسئله را صرفاً در قالب اتهام مطرح کنیم، ممکن است نتیجۀ آن دشمنی با دیگران باشد؛ اما اگر موضوع را از زاویۀ تحلیل بررسی کنیم، راه برای گفتوگو و تفاهم باز میشود.
در چنین فضایی، بهجای دشمنپنداری و تقابل، میتوان به اندیشۀ «گفتوگوی تمدنها» رسید؛ همان اندیشهای که آقای خاتمی مطرح کرده بود.
لزوم مشورت با مخالفان و منتقدان
دین و عقل هر دو بر ضرورت مشورت با دیگران تأکید میکنند. اتفاقاً فرعون نیز چنین کرد و با ملأ مشورت نمود؛ اما مشاوران او مشورت صحیحی به وی ندادند، بلکه صرفاً سخنان خود فرعون را تکرار کردند. بنابراین، میتوان گفت مشاوران فرعون در انجام وظیفۀ خود تقصیر کردند.
اگر حتی یکی از مشاوران فرعون، نظر صحیحی ارائه کرده بود، انتظار میرفت قرآن به آن اشاره کند. چهبسا برخی از مشاوران فرعون نیز میدانستند که کار موسی(ع) سحر نیست؛ اما با خود میگفتند: حالا که فرعون میگوید سحر است، ما نیز همین سخن را تکرار میکنیم تا از پست و مقاممان چیزی کم نشود.
در کشور ما نیز گاهی چنین اتفاقاتی رخ داده است. برای مثال، در مواردی با اینکه ماه برای اعلام عید فطر رؤیت شده بود، مصلحت را در این میدیدند که عید اعلام نشود.
از این ماجرا چند نکته به دست میآید:
نخست اینکه در زمان فرعون، استبداد تا آن اندازه شدید بوده که کسی جرئت نمیکرده است سخنی برخلاف نظر او بر زبان بیاورد.
دوم اینکه مشاوران فرعون در برابر او تعبد محض داشتند و بهجای آنکه نظر مستقل خود را بیان کنند، سخنان او را تکرار میکردند.
سوم اینکه خود فرعون نیز در انتخاب مشاورانش اشتباه کرده بود؛ زیرا آنان را صرفاً از میان موافقان خود برگزیده بود. یک پادشاه باید مشاوران خود را از میان اقشار مختلف جامعه انتخاب کند، نه اینکه تنها به اطرافیان و موافقانش بسنده کند. بنابراین، دایرۀ مشورت باید گستردهتر باشد و دیدگاههای متفاوت را در بر بگیرد.
در همین زمینه، مناسب است به آیۀ ۱۵۹ سورۀ آلعمران اشاره کنیم که میفرماید:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ» (آلعمران، ۱۵۹)
ترجمه: «پس به سبب رحمتی از جانب خدا، با آنان نرمخو شدی؛ و اگر درشتخو و سنگدل بودی، از گردت پراکنده میشدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن؛ و چون تصمیم گرفتی، به خدا توکل کن که خدا توکلکنندگان را دوست میدارد.»
این آیه در ارتباط با حوادث جنگ احد است؛ جنگی که در آن، عدهای موضع خود را در گردنه رها کردند و به جمع غنیمت پرداختند و عدهای پس از برگشتن دشمن ترسیدند و مجموع این رفتارها به شکست مسلمانان انجامید. در چنین مواردی معمولا دادگاه صحرایی تشکیل میشود و چنین افرادی اعدام میشوند، ولی پیامبر(ص) کسی را اعدام نکردو طبق آیۀ فوق باید با همین افراد، یعنی کسانی که در جنگ احد خطا کردند و در شکست مسلمانان نقش داشتند، مشورت کند.
دقت کنید که ضمیر «هُمْ» در عبارت «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» را نباید صرفاً به افرادی مانند حضرت علی(ع) برگرداند؛ بلکه در چارچوب این برداشت، مقصود همان کسانی هستند که در ماجرای احد خطا کردند.
ما معمولاً با کسانی مشورت میکنیم که با ما موافقاند؛ درحالیکه اتفاقاً باید برای مشورت به سراغ منتقدان نیز برویم. ارزش مشورت زمانی آشکار میشود که فردی بتواند نکتهای را بیان کند که خودمان به آن توجه نکردهایم یا با نظر ما متفاوت است.
با این توضیحات، میتوان این نقد را مطرح کرد که مجلس شورای ما، هرچند نام اسلامی دارد، اگر تنها از موافقان تشکیل شود و مخالفان و منتقدان امکان حضور و اظهار نظر نداشته باشند، از یکی از مهمترین الزامات مشورت صحیح فاصله گرفته است. با چنین سازوکاری، نمیتوان انتظار داشت که تصمیمهای شورا همواره برای ادارۀ صحیح کشور کافی باشد.
جالب است که قرآن پیامبر(ص) را به مشورت با خطاکاران جنگ احد سفارش میکند؛ اما در کشور ما، گاهی با کسانی که اعتراض و انتقاد میکنند، بدترین برخوردها صورت گرفته است.
مشورتدادن بدون تخصص؛ آفتی دیگر
به مناسبت این بحث، باید به نکتهای دیگر نیز اشاره کنم: اگر در موضوعی تخصص نداریم، نباید خود را در جایگاه مشاور آن موضوع قرار دهیم.
برای مثال، برخی افراد در جامعۀ ما بهعنوان مشاور خانواده فعالیت میکنند، درحالیکه زندگی شخصی خودشان سرشار از مشکلات حلنشده است.
بنابراین، مشورتدادن بدون آگاهی و تخصص، کار نادرستی است. اگر کسی مسئولیتی را بر عهده میگیرد، باید در آن زمینه دانش و توانایی لازم را داشته باشد؛ وگرنه ممکن است فساد و زیان کارش بیش از اصلاح و منفعت آن باشد.
حتی اگر فردی اهل نماز شب باشد، اما بدون تخصص وارد کاری شود، ممکن است نتیجۀ فعالیتش به فساد بینجامد؛ زیرا نماز شب بهخودیخود به انسان تخصص نمیدهد.
نکاتی از سورۀ طه دربارۀ داستان موسی(ع)
در سورۀ طه، دربارۀ رویارویی موسی(ع) با ساحران، مطالبی آمده است که در دیگر سورهها با همین بیان مطرح نشدهاند. مناسب است به این آیات توجه کنیم:
«قَالَ لَهُمْ مُوسَىٰ وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَىٰ» (طه، ۶۱)
ترجمه: «موسی به آنان گفت: وای بر شما! به خدا افترا نبندید که شما را با عذابی [سخت] نابود میکند، و هرکس افترا بسته، قطعاً ناامید و محروم شده است.»
«فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَىٰ» (طه، ۶۲)
ترجمه: «پس [ساحران] دربارۀ کار خود با یکدیگر به کشمکش برخاستند و رازگویی خود را پنهان داشتند.»
«قَالُوا إِنْ هَٰذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَىٰ» (طه، ۶۳)
ترجمه: «[فرعونیان به آنان] گفتند: قطعاً این دو تن ساحرند و میخواهند شما را با افسون خود از سرزمینتان بیرون کنند و آیین برتر شما را از میان ببرند.»
«فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَىٰ» (طه، ۶۴)
ترجمه: «پس نیرنگ خود را گرد آورید و سپس صفکشیده بیایید. درحقیقت، امروز هرکس چیره شود، پیروز است.»
این آیات نشان میدهند که ساحران در برابر موسی(ع) تنها به یک واکنش ساده بسنده نکردند، بلکه میان خود به گفتوگو و کشمکش پرداختند، سخنانشان را پنهان کردند و سپس بخاطر نهیب فرعونیان به سازماندهی مقابله با موسی(ع) روی آوردند.
ادب ساحران در آغاز مبارزه
طبق آیۀ ۱۱۵ سورۀ اعراف، ساحران در آغاز مبارزه به موسی(ع) پیشنهاد کردند که او ابتدا کار خود را آغاز کند یا آنان شروع کنند. به بیان دیگر، به او تعارف کردند و در تعیین آغازگر مبارزه، احترامش را نگه داشتند.
مولوی در مثنوی معنوی به این نکته توجه کرده و چنین میگوید که چون ساحران از همان ابتدا ادب را رعایت کردند، خداوند توفیق ایمان را نصیبشان کرد.
جالب است که فرعون و ملأ چنین احترامی برای موسی(ع) قائل نبودند و او را شخصیتی درجۀ دوم به شمار میآوردند؛ اما ساحران، برخلاف آنان، حرمت موسی(ع) را نگه داشتند. مولوی در ابیات 1615 تا 1617 چنین آورده است.
ساحران در عهد فرعون لعین
چون مِری کردند با موسی به کین
لیک موسی را مقدم داشتند
ساحران او را مکرَّم داشتند
زانکه گفتندش که فرمان زان توست
خواهی اول آن عصا توفکن نخست
میتوان از این ماجرا چنین برداشت کرد که رعایت ادب، زمینهساز گشودهشدن دل انسان به روی حقیقت است.
مولوی میگوید:
از خدا خواهیم توفیق ادب
بیادب محروم شد از فیض ربّ
از ادب پرنور گشتهست این فلک
وز ادب معصوم و پاک آمد ملک
(مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش چهارم)
بنابراین، نباید به خاطر دین یا بخاطر توانمندی خود، دچار غرور شویم. متأسفانه در میان ما شیعیان گاهی غرور فراوانی دیده میشود و چنان رفتار میکنیم که گویی ما بهترین انسانها هستیم و همۀ دیگران اهل جهنماند.
ساحران فرعون چنین غروری نداشتند؛ به همین دلیل، در آغاز مبارزه به موسی(ع) احترام گذاشتند.
این ماجرا یادآوری میکند که نباید خود را برتر از دیگران بدانیم؛ چهبسا رعایت ادب در برابر کسی که با ما اختلافنظر دارد، زمینهای برای فهم بهتر حقیقت فراهم کند.
تأکید در واژۀ «اسْتَرْهَبُوهُمْ» و شدت ترس مردم
در آیۀ ۱۱۶ سورۀ اعراف، واژۀ «اسْتَرْهَبُوهُمْ» از باب استفعال به کار رفته است. در اینجا، این ساخت صرفی برای تأکید به کار رفته و بر شدت ترس مردم دلالت دارد.
اما در سورۀ طه، دربارۀ حالت موسی(ع) چنین آمده است:
«فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَىٰ» (طه، ۶۷)
ترجمه: «پس موسی در دل خود ترسی احساس کرد.»
در نهجالبلاغه خطبۀ4 آمده است که ترس موسی(ع) از این بود که مردم نتوانند تفاوت میان سحر و معجزه را تشخیص دهند.
بنابراین، بر اساس این برداشت، ترس حضرت موسی(ع) از جنس ترس مردم نبود؛ بلکه نگرانی او به این مسئله مربوط میشد که مبادا مردم حقیقت را نشناسند و سحر ساحران را با معجزۀ الهی اشتباه بگیرند.
بهرهبرداری فرعونیان از حس میهندوستی مردم برای مقابله با موسی(ع)
انسان به سرزمین خود علاقه دارد و این علاقه میتواند در تصمیمها و واکنشهای او تأثیر بگذارد.
نکتۀ جالب آن است که در سورههای مختلفی که داستان موسی(ع) در آنها تکرار شده، بر این ادعای فرعونیان تأکید میشود که موسی میخواهد مردم را از سرزمینشان بیرون کند.
این تکرار نشان میدهد که فرعونیان بهخوبی میدانستند مردم نسبت به چه موضوعی حساسیت دارند و چگونه میتوان از حس تعلق آنان به سرزمینشان برای تحریکشان علیه موسی(ع) استفاده کرد.
اما به نظر من، روحانیان کشور ما از همان ابتدای انقلاب، اهمیت این مسئله را بهدرستی درک نکردند. آنان با ایرانیت مخالفت کردند و بهگونهای تبلیغ شد که گویی اسلامیت با ایرانیت در تعارض است و باید نمادهای اسلامی را جایگزین نمادهای ملی کرد.
درحالیکه میتوان میان هویت دینی و تعلق ملی جمع کرد و نباید چنان سخن گفت که مردم احساس کنند برای پایبندی به دین خود، باید از هویت ملی و علاقه به سرزمینشان دست بکشند.
غیرواقعیبودن کار ساحران
عبارت «سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ» در آیۀ ۱۱۶ سورۀ اعراف، بر این نکته دلالت دارد که کار ساحران بهگونهای بوده که چشم مردم را تحت تأثیر قرار داده است.
از این تعبیر میتوان برداشت کرد که آنچه ساحران انجام دادند، لزوماً تغییر واقعی ماهیت اشیا نبود، بلکه نوعی تأثیرگذاری بر ادراک و مشاهدۀ مردم به شمار میرفت.
البته من دقیقاً نمیدانم ساحران چه کاری انجام میدادند و سازوکار عمل آنان چگونه بوده است؛ اما به هر حال، آنچه رخ داده، بر اساس این برداشت، تغییر واقعی ماهیت اشیا نبوده، بلکه به تأثیری مربوط میشده که بر چشم و ادراک مردم میگذاشتند.
