تفسیر آیات 117 تا 119 سوره اعراف

تفسیر آیات 117 تا 119 سوره اعراف
وَ أَوْحَيْنٰا إِلىٰ مُوسىٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاكَ فَإِذٰا هِيَ تَلْقَفُ مٰا يَأْفِكُونَ ﴿الأعراف، 117﴾
«و به موسى وحى كرديم كه: عصايت را بينداز، [و او انداخت،] و ناگهان آنچه را به دروغ ساخته بودند میبلعيد.»
فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ ﴿الأعراف، 118﴾
«پس حق به اثبات رسيد و آنچه آنان مىكردند باطل گشت.»
فَغُلِبُوا هُنٰالِكَ وَ انْقَلَبُوا صٰاغِرِينَ ﴿الأعراف، 119﴾
«سرانجام [فرعونيان] در آن جا مغلوب شدند و به خوارى بازگشتند.»
اشاره به دو نوع وحی
در آیه ۱۱۷ از وحی سخن گفته شده است. باید بررسی شود که مراد از وحی در این آیه چیست.
در جلد ۲۹ تفسیر تسنیم، صفحه ۶۵۳، چنین آمده است:
«وحی فعل و عزم وحیانی حضرت موسی(ع)
محور وحی خدا گاهی علمی است؛ یعنی مطلب علمی القا میشود که با قطع، یقین، جزم و مانند آن همراه است و زمانی عملی است؛ یعنی کاری افاضه میشود که با اراده، نیت، قصد، عزم و نظیر آنها همراه است. ایحاء در آیه «وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ» (الأنبياء، ۷۳) و در آیه «وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ أُمِّ مُوسَىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ…» (القصص، ۷) از سنخ دوم است. تصمیم الهی که پس از بحثهای علم حصولی نیست و فقط در مدار عقل عملی که نیروی عزمی است، نه جزمی، محقق میشود. این از سنخ وحی فعل است. ظاهراً ایحای القای عصا به حضرت موسی از قبیل وحی فعل است؛ یعنی حضرت موسی با عزم وحیانی عصا را انداخت.»
(پایان نقلقول)
بر اساس این دیدگاه، چنین نبوده است که خداوند علمی به موسی(ع) در این باره یاد داده باشد؛ بلکه مراد این است که موسی(ع) یکباره به ذهنش رسید و تصمیم گرفت عصا را بیندازد.
تصمیم حضرت موسی و مسئلۀ الهی بودن تصمیمات
حتی چهبسا بتوان گفت اینکه حضرت موسی عصای خود را به دریا زد و دریا شکافته شد، به سبب تصمیمی بود که گرفت؛ زیرا او پیشتر دیده بود که عصا کارهایی برایش انجام میدهد و از این جهت، تجربههایی داشت. بنابراین، هنگامی که به دریا رسید، تصمیم گرفت بار دیگر از عصای خود استفاده کند.
هشدار: اینکه گفتیم چنین کاری به ذهن حضرت موسی رسید و او تصمیم به انجام آن گرفت، باید به نکتۀ مهمی توجه کرد: ممکن است عدهای از این سخن سوءاستفاده کنند و از این طریق برای خود مریدانی فراهم آورند؛ به این صورت که اگر کاری انجام دادند و نتیجۀ مطلوبی حاصل شد، بگویند این نتیجه ناشی از تصمیم ما بوده است و اگر نتیجهای حاصل نشد، سکوت کنند. بهاینترتیب، عدهای را گرد خود جمع کنند. خلاصه آنکه چنین سخنی ممکن است دستاویزی برای سوءاستفاده قرار گیرد.
سوءاستفاده از پیشبینیها و ادعای کرامت
نقل میکنند شخصی در کشتی بود که ناگهان طوفانی برخاست. آن شخص به دیگران گفت: «نگران نباشید؛ نجات پیدا میکنیم.» بعد از اینکه نجات یافتند یکی از مریدانش از او پرسید: «از کجا فهمیدی که نجات پیدا میکنیم؟» او پاسخ داد: «من همینطوری حرفی زدم و با خود گفتم اگر نجات پیدا کنیم، این سخن کرامتی برای من محسوب میشود و اگر غرق شویم، دیگر کسی باقی نمیماند که بپرسد چرا چنین حرفی زدی!»
سیاستمداران نیز گاهی به همین شیوه عمل میکنند؛ سخنی میگویند و پیشبینیای مطرح میکنند. اگر پیشبینی آنان درست از آب درآمد، به آن افتخار میکنند و اگر درست از آب درنیامد، موضوع را لاپوشانی میکنند.
تفاوت وحی قرآنی با ادعاهای اشخاص
بنابراین، نباید اینگونه موارد را با آنچه در قرآن بیان شده است، مشابه بدانیم. اگر به مادر حضرت موسی وحی شد که فرزندش را به دریا بیندازد، این نیز تصمیمی صحیح از سوی او بوده است که چون قرآن آن را نقل کرده و وحی دانسته است، میپذیریم امری الهی بوده است؛ اما نمیتوان هر مورد دیگری را نیز به همین صورت پذیرفت.
بسیاری از افراد، تصمیمهای بزرگ و مهمی گرفته و به آنها عمل کردهاند، اما به نتیجه نرسیدهاند. بنابراین، ما دقیقاً نمیدانیم موارد نقلشده در قرآن به چه صورتی رخ دادهاند و نباید هر ادعایی را در این زمینه بپذیریم.
سالها قبل، این مطلب در میان مردم و طلاب نقل میشد که آقای ناصری از قول آقای بهجت گفته است: «پیرمردان نیز ظهور امام زمان را خواهند دید.» این در حالی است که هر دو نفر از دنیا رفتند و امام زمان نیز ظهور نکردند.
چنین سخنانی قابل اعتماد نیستند و بسیاری از آنها یا دروغاند یا ناشی از توهم. البته افراد، چون عاشق امام زمان هستند، هر خبری را که دربارۀ ظهور منتشر شود، میپذیرند؛ درحالیکه نباید چنین کنند.
ضرورت پرهیز از نسبت دادن فهم و تصمیمات شخصی به خداوند
پس طبق توضیحاتی که دربارۀ وحی به حضرت موسی بیان کردیم، نباید نظرات و تصمیمات افراد را الهی معرفی کرد؛ بهگونهای که کسی بگوید: «من میفهمم که ظهور امام زمان کلید خورده است» یا شخص دیگری ادعا کند: «من از زبان خدا سخن میگویم.»
معیار الهی بودن تصمیمات و نظرات برای ما مشخص نیست و به همین دلیل، نباید فهم و تصمیمات خود را به خداوند نسبت دهیم.
در قرآن، افراد خاصی معرفی شدهاند که خداوند به آنان وحی کرده است؛ اما دیگران نمیتوانند تصمیمات خود را وحی الهی بدانند. ما مکلف به پیروی از علم هستیم؛ زیرا راه دیگری در اختیار نداریم.
برای مثال، اگر شخصی از جایی آویزان باشد و طناب را رها کند و بهطور استثنایی نجات یابد، نمیتواند کار خود را وحی الهی معرفی کند.
نتیجهگیری: عنایتهای خاص الهی را نمیتوان به همگان تعمیم داد
بنابراین، عنایتهای خاص خداوند به افراد خاص را نمیتوان امری عمومی دانست. اگر در داستان عصا انداختن حضرت موسی از وحی سخن گفته شده است، نباید آن را به دیگران نیز سرایت داد و هر تصمیم یا برداشت شخصی را مصداق وحی الهی معرفی کرد.
وظیفۀ ما پیروی از علم است، نه نسبت دادن فهم، برداشت و تصمیمات شخصی خود به خداوند.
جملات محذوف در آیه ۱۱۷
به نظر برخی در آیه ۱۱۷ جملاتی حذف شدهاند؛ از جمله این عبارت که «عصا را انداخت و عصا به اژدها تبدیل شد.» بنابراین، حذف عبارت مربوط به تبدیل عصا به اژدها در این آیه، از باب قاعده «حذف ما یُعلَم جائز» است؛ یعنی حذف چیزی که از قرائن و شواهد معلوم است، جایز شمرده میشود، ولی به نظر میرسد با توجه به اینکه داستان در چند جا از قرآن تکرار شده و هیچ جا از تبدیل عصا به چیزی سخن نگفته است، پس شاید همان صورت عصا سحر را باطل کرده است.
آیا عصا در برابر ساحران به مار تبدیل شد؟
نکته جالب این است که هر بار قصه موسی(ع) و مبارزه او با ساحران در قرآن آمده، تنها سخن از بلعیدن به میان رفته است؛ یعنی عصا سحر ساحران را بلعید.
در داستانهایی که برای ما نقل شده، گفتهاند عصا ابتدا به مار یا اژدها تبدیل شد و سپس سحر ساحران را بلعید؛ اما در هیچیک از آیات قرآن بهصراحت گفته نشده است که عصا به چه چیزی تبدیل شد. آیا به «حَيَّة» تبدیل شد؟ آیا «جَانّ» شد؟ یا همان عصا باقی ماند؟
در قرآن تنها این آمده است که موسی(ع) عصا را رها کرد و آن عصا سحر ساحران را بلعید.
بنابراین، اینکه گفته میشود موسی(ع) عصا را رها کرد و عصا به مار یا اژدها تبدیل شد، دستکم از آیات قرآن به دست نمیآید. پس شاید همان صورت عصایی، تواناییای داشت که میتوانست سحر ساحران را از بین ببرد؛ همانگونه که همان عصا توانست دریا را بشکافد
عصای موسی(ع) چه چیزی را بلعید؟
معمولاً در ذهن مردم چنین است که عصای موسی(ع)، هنگامی که به اژدها تبدیل شد، تمام چیزهایی را که ساحران ساخته بودند، بلعید. این در حالی است که از قرآن روشن میشود که چوب، جیوه و طناب را نبلعید؛ بلکه آن چیزی را بلعید که ساحران با آن سحر میکردند.
بنابراین، عصای موسی(ع) کاری کرد که فقط چیزهای جامد، مانند چوب و طناب، باقی ماندند. پس همهچیز را نبلعید، بلکه «مَا يَأْفِكُونَ؛ آنچه بر میبافتند» را بلعید. به بیان دیگر،عصا ساختاری را که چوب و طناب را به صورت مار و عقرب درمیآورد، بلعید. به عبارت دیگر، عصای موسی(ع) سحر را بلعید، نه ابزار سحر را که عبارت بود از چوب و طناب و….
دقتی در ریشههای «لَقْف» و «إِفْک»
در ذیل آیه ۱۱۷، شایسته است به واژههای «لَقْف» و «إِفْک» توجه ویژهای داشته باشیم.
معنای «لَقْف» در مفردات راغب
در کتاب مفردات راغب، ذیل ریشه «لَقْف»، چنین آمده است:
«لَقِفْتُ الشَّيْءَ أَلْقَفُهُ وَتَلَقَّفْتُهُ تَنَاوَلْتُهُ بِالْحِذْقِ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ تَنَاوُلُهُ بِالْفَمِ أَوِ الْيَدِ، قَالَ: (فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ).»
ترجمه:
«لَقْف در عبارتهای «لَقِفْتُ الشَّيْءَ أَلْقَفُهُ» و «تَلَقَّفْتُهُ» به معنای گرفتن و دریافت کردن چیزی با مهارت و چابکی است؛ خواه این گرفتن با دهان باشد یا با دست. چنانکه خداوند میفرماید: «فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ».
ترجمه آیه: «پس ناگهان آنچه را به دروغ ساخته و پرداخته بودند، فرو میبلعید.» (پایان نقلقول)
بنابراین، عبارت آیه به این معناست که عصای موسی(ع)، با مهارت، آنچه را ساحران بهصورت افک ساخته بودند، میگیرد و میبلعد.
معنای «إِفْک» در مفردات راغب
اما درباره معنای «إِفْک»، در کتاب مفردات راغب چنین آمده است:
«الإِفْكُ كُلُّ مَصْرُوفٍ عَنْ وَجْهِهِ الَّذِي يَحِقُّ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلرِّيَاحِ الْعَادِلَةِ عَنِ الْمَهَابِ مُؤْتَفِكَةٌ. قَالَ تَعَالَى: (وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ)، وَقَالَ تَعَالَى: (وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى)، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ)، أَيْ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ فِي الِاعْتِقَادِ إِلَى الْبَاطِلِ، وَمِنَ الصِّدْقِ فِي الْمَقَالِ إِلَى الْكَذِبِ، وَمِنَ الْجَمِيلِ فِي الْفِعْلِ إِلَى الْقَبِيحِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ – أَنَّى يُؤْفَكُونَ)، وَقَوْلُهُ: (أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا)، فَاسْتَعْمَلُوا الْإِفْكَ فِي ذَلِكَ لِمَا اعْتَقَدُوا أَنَّ ذَلِكَ صَرْفٌ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، فَاسْتُعْمِلَ ذَلِكَ فِي الْكَذِبِ لِمَا قُلْنَا. وَقَالَ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ)، وَقَالَ: (لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ)، وَقَوْلُهُ: (أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ)، فَيَصِحُّ أَنْ يُجْعَلَ تَقْدِيرُهُ أَتُرِيدُونَ آلِهَةً مِنَ الْإِفْكِ، وَيَصِحُّ أَنْ يُجْعَلَ إِفْكًا مَفْعُولَ تُرِيدُونَ وَيُجْعَلَ آلِهَةً بَدَلًا مِنْهُ، وَيَكُونَ قَدْ سَمَّاهُمْ إِفْكًا، وَرَجُلٌ مَأْفُوكٌ مَصْرُوفٌ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
فَإِنْ تَكُ عَنْ أَحْسَنِ الْمُرُوءَةِ مَأْفُوكًا
فَفِي آخَرِينَ قَدْ أُفِكُوا
وَأُفِكَ يُؤْفَكُ صُرِفَ عَقْلُهُ، وَرَجُلٌ مَأْفُوكُ الْعَقْلِ.»
ترجمه:
«إفک به هر چیزی گفته میشود که از جهت و مسیر اصلی و شایسته خود منحرف شده باشد. از همین رو، به بادهایی که از مسیر وزش اصلی خود منحرف میشوند، «مؤتفکه» گفته شده است. خداوند متعال میفرماید: «وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ»؛ یعنی «و شهرهای زیرورو شده که مرتکب گناه شدند». همچنین میفرماید: «وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى»؛ یعنی «و شهرهای واژگونشده را فرو افکند».
و سخن خداوند متعال که میفرماید: «قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ»؛ یعنی «خدا آنان را نابود کند! چگونه از حق منحرف میشوند؟» به این معناست که آنان در اعتقاد، از حق به سوی باطل؛ در گفتار، از راستگویی به سوی دروغ؛ و در کردار، از کار نیکو به سوی کار زشت منحرف میشوند.
از همین معناست سخن خداوند متعال: «يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ»؛ یعنی «کسی که منحرف شده است، از آن بازگردانده میشود»؛ و نیز: «أَنَّى يُؤْفَكُونَ»؛ یعنی «چگونه از حق منحرف میشوند؟» همچنین میفرماید: «أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا»؛ یعنی «آیا نزد ما آمدهای تا ما را از معبودانمان بازگردانی؟»
آنان واژه «إفک» را در این معنا به کار بردند؛ زیرا بر این باور بودند که چنین کاری، منحرف ساختن آنان از حق به سوی باطل است. بنابراین، همانگونه که بیان کردیم، واژه «إفک» در معنای دروغ نیز به کار رفته است.
خداوند متعال میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ»؛ یعنی «بیگمان، کسانی که آن دروغ بزرگ را آوردند، گروهی از خود شما هستند»؛ و نیز میفرماید: «لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ»؛ یعنی «برای هر دروغپرداز گناهکار».
درباره سخن خداوند متعال که میفرماید: «أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ»؛ یعنی «آیا معبودانی غیر از خدا را از روی دروغ و باطل میخواهید؟»، از نظر نحوی دو احتمال وجود دارد:
۱. میتوان تقدیر عبارت را چنین دانست: «آیا معبودانی را میخواهید که برخاسته از دروغ و باطلاند؟»
۲. همچنین میتوان «إِفْكًا» را مفعولِ فعل «تُرِيدُونَ» و «آلِهَةً» را بدل از آن دانست. در این صورت، خداوند خودِ آن معبودان را «إفک»، یعنی دروغ و باطل، نامیده است.
همچنین، به مردی که از حق به سوی باطل منحرف شده باشد، «رَجُلٌ مَأْفُوكٌ» گفته میشود. چنانکه شاعر میگوید:
«فَإِنْ تَكُ عَنْ أَحْسَنِ الْمُرُوءَةِ مَأْفُوكًا
فَفِي آخَرِينَ قَدْ أُفِكُوا»
یعنی: «اگر تو از برترین جوانمردی و فضیلت منحرف شدهای، دیگرانی نیز هستند که دچار چنین انحرافی شدهاند.»
عبارت «أُفِكَ يُؤْفَكُ» نیز به معنای آن است که عقل و خرد شخص از مسیر درست خود منحرف و بازگردانده شده است. همچنین، «رَجُلٌ مَأْفُوكُ الْعَقْلِ» به مردی گفته میشود که عقلش از مسیر صحیح منحرف شده باشد.» (پایان نقلقول)
البته ما انسانها نمیتوانیم حقایق تکوینی عالم را تغییر دهیم و از مسیر اصلی خود بازگردانیم؛ اما ممکن است حقایق را از جایگاه واقعیشان منحرف کنیم و آنها را خلاف واقع جلوه دهیم.
در سوره نور نیز از «إفک» سخن گفته شده است؛ یعنی حقیقتی را درباره همسر پیامبر(ص) وارونه جلوه دادند و خلاف واقع نشان دادند.
در آیه مورد بحث، چوب، عصا و لوله، هرکدام واقعیتی دارند؛ اما این اشیا را بهگونهای به هم مرتبط میکنند که مردم تصور کنند مار هستند. این همان «إفک» است و عصای موسی(ع) این إفک را بلعید.
باطل شدن سحر در آیات قرآن
در آیه ۸۱ سوره یونس چنین میخوانیم:
«فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ» (یونس، ۸۱)
ترجمه: «پس چون افکندند، موسی گفت: آنچه آوردهاید، سحر است و قطعاً خدا آن را باطل خواهد کرد؛ زیرا خدا کار فسادگران را به سامان نمیرساند.»
در این آیه نیز از باطل شدن سحر سخن گفته شده است، نه از نابود شدن چوب، عصا و طنابهای ساحران.
همچنین، در سوره طه آمده است:
«وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ» (طه، ۶۹)
ترجمه: «و آنچه در دست راست داری بینداز تا هرچه را ساختهاند، ببلعد. بیتردید، آنچه ساختهاند، نیرنگ ساحری است و ساحر هرجا درآید، پیروز نمیشود.»
در این آیه نیز سخن از بلعیده شدن ساخته و پرداخته ساحران است، نه از نابود شدن خود طناب، عصا و چوب. بنابراین، عصای موسی(ع) ساخته و پرداخته ساحران را بلعید، نه خود طنابها و چوبها را.
دقت در مضارع بودن «تَلْقَفُ»
باید دقت داشت که «تَلْقَفُ» فعل مضارع است؛ اما معمولاً مفسران این عبارت را بهصورت ماضی معنا کردهاند و گفتهاند که عصای موسی(ع) افک ساحران را بلعید. در حالی که با توجه به مضارع بودن فعل، باید چنین ترجمه کرد: «عصای موسی(ع) افک ساحران را با مهارت میبلعید.»
تفاوت «حَيَّة»، «جَانّ» و «ثُعْبَان»
در قرآن برای عصای موسی(ع) که به چیزی تبدیل شد، واژههای مختلفی به کار رفته است. برای مثال، در جایی واژه «حَيَّة» به کار رفته است که اگر چه در فارسی به معنای «مار» است ولی به هر حال واژۀ «حیّة» با «حیات» ارتباط دارد؛ یعنی موجود زنده. مار موجود زندهای است که میتواند قدرت و توانایی زیادی داشته باشد. این موجود، با آنکه دست و پا ندارد، میتواند موجود دیگری را ببلعد یا بهگونهای به دور چیزی بپیچد که آن چیز نتواند فرار کند.
در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج2 ص 395 ذیلل واژۀ «حیّ» در این باره آمده است که مار دارای حیات کاملی است؛ زیرا حرکت شدیدی دارد و عمرش طولانی است و طول زیادی دارد. این در حالی است که انسان از چنین موجودی انتظار حیات ندارد؛ چراکه به طنابی میماند که نه دست دارد و نه پا.(پایان)
اما در برخی موارد، از واژه «جَانّ» استفاده شده است که به معنای پوشیده و پنهان است؛ زیرا مار به دنبال جایی میگردد که خود را در آن پنهان کند.
با توجه به آیات قرآن میتوان گفت که آنچه موسی(ع) در اوایل بعثتش دید، موجود زندهای بود که بهشدت حرکت میکرد. اما در برابر فرعون، از آن با تعبیر «ثُعْبَان» یاد شده است؛ یعنی اژدها، موجودی که نسبت به مار عظمت و بزرگی خاصی داشته است.
فرعون؛ عاقل یا عوامزده؟
در ذیل آیه ۱۰۹ سوره اعراف، ملأ قوم فرعون گفتند که موسی(ع) ساحری داناست. در آیه ۳۴ سوره شعراء نیز همین سخن را فرعون به ملأ خود گفت.
بنده در توضیح آن آیات از واژۀ «تحلیل غلط» استفاده کردم، اما آیت الله جوادی آملی از «اتهام» سخن گفتهاند.
اکنون این سؤال مطرح میشود که آیا فرعون واقعاً یقین داشت که موسی(ع) جادوگر است و آنچه گفت، اعتقاد درونیاش بود؟ بر اساس این دیدگاه، فرعون دروغگو نبود، بلکه تحلیل اشتباهی داشت. در مقابل، برخی میگویند فرعون دروغ گفته و قصد داشته است قوم خود را فریب دهد.
اگر فرعون واقعاً اعتقاد داشت که موسی(ع) ساحر است، این اعتقاد با اقدامات بعدی او سازگار است؛ زیرا ساحرانی را برای مبارزه با موسی(ع) فراخواند. در این صورت، کار فرعون عاقلانه بود؛ چراکه موسی(ع) را ساحری دانا میدانست و در برابر او ساحران دیگری را به میدان آورد.
اما اگر بگوییم فرعون دروغگو بود و به موسی(ع) اتهام زد، آنگاه این سؤال پیش میآید که اگر او میدانست موسی(ع) ساحر نیست و کارش فراتر از سحر است، آیا گردآوردن ساحران و مردم، اقدامی عاقلانه بود؟ وقتی موسی(ع) کاری فراتر از سحر انجام میدهد، جمع کردن ساحران و تودۀ مردم برای رویارویی با او، عاقلانه به نظر نمیرسد؛ زیرا احتمال شکست بسیار زیاد است.
چگونه دروغ، گوینده را نیز فریب میدهد؟
برای پاسخ، ابتدا این داستان را نقل کنم. میگویند ملا نصرالدین به دروغ به مردم گفت که سر کوچه آش میدهند. وقتی دید مردم همه کاسه به دست برای گرفتن آش راه افتادهاند، خودش نیز باور کرد و کاسهای برداشت و به سر کوچه رفت.
اینجاست که به ملا نصرالدین میخندیم؛ زیرا گویی عقل درستوحسابی ندارد و در نهایت، خودش نیز دروغی را که خودش گفته بود، باور کرد.
حال، بر اساس دیدگاه آیت الله جوادی آملی، فرعون دروغ گفته بود و میدانست موسی(ع) ساحر نیست و کارش فراتر از سحر است؛ اما ملأ فرعون گفتند که موسی(ع) ساحر است و آنقدر این سخن را تکرار کردند که فرعون نیز آن را باور کرد. بنابراین، فرعون مانند ملا نصرالدین شد؛ سخنی را که ابتدا بهدروغ گفته بود، در نهایت باور کرد و به همین دلیل، ساحران را برای مبارزه با موسی(ع) گرد آورد.
نمونههای معاصر عوامزدگی
نمونه امروزی این موضوع را میتوان در میان برخی آخوندهای شیعه دید که اول دروغی برای عوام گفتهاند و در واقع، خرافاتی را به مردم منتقل کردهاند که میدانستند اشتباه است؛ اما این مطالب آنقدر تکرار شده که خود علما نیز کمکم آنها را باور میکنند.
به یاد دارم رانندهای از رانندگان اسنپ به من میگفت: «مگر رهبری هفتهای یک بار با امام زمان جلسه ندارد؟!» ببینید، عوامی شکل گرفته است که بهتدریج میتواند حتی امر را بر خود علما نیز مشتبه کند.
نمونه سیاسی این مسئله نیز آن است که با ادعا میگویند آمریکا را شکست میدهیم و اگر یکی از ما را بکشند، ده نفر از آنها را خواهیم کشت. سپس بادمجاندورقابچینها آنقدر اغراق میکنند که حاکمان نیز باور میکنند میتوانیم آمریکا را شکست دهیم؛ در نتیجه، تن به جنگ میدهند و بعد در گل گیر میکنند.
بنابراین، بر اساس دیدگاه دوم، فرعون با وجود آنکه میدانست موسی(ع) ساحر نیست، فریب سخنان ملأ خود را خورد و در نتیجه شکست خورد.
اگر در کشور ما نیز سخنان مردم و برخی رسانهها را که میگویند ایران به ابرقدرت تبدیل شده است، بشنویم و باور کنیم، ممکن است وارد جنگ شویم و بهتدریج از بین برویم. پس نباید عقل خود را به خاطر شایعات از دست بدهیم. مثلا اگر در دست ما «گردو» است، باید بپذیریم که گردو است؛ نه اینکه به خاطر حرف عدهای عوام و مداح، تصور کنیم طلاست.
حاکمان گاهی سخنی میگویند که صرفاً یک تحلیل است؛ اما بادمجاندورقابچینها آن را میگیرند، پرورش میدهند و چنان جلوه میدهند که گویی امری الهی و عقلانی است؛ تا جایی که خود حاکمان نیز آن را باور میکنند و کمکم کلام خود را خدایی و از غیب میدانند.
برای مثال، زمانی شعار «بچه کمتر، زندگی بهتر» مطرح شد و عدهای بدون به کار انداختن عقل خود از آن دفاع کردند؛ پس از مدتی وقتی رهبری گفت که باید زیاد بچه آورد، همان افراد شروع کردند به تبلیغ «زیادفرزندآوری».
مثال دیگر این است که زمانی رهبری گفت تا ۲۵ سال آینده اسرائیل نابود خواهد شد. این سخن یک تحلیل بود؛ اما عدهای از روی جهل یا عمد، آن را پرورش دادند و بهعنوان امری الهی معرفی کردند؛ تا جایی که برای نابودی اسرائیل در بازه زمانی ۲۵ ساله، شمارش معکوس راهاندازی شده است.
منحصر به فرد بودن تعبیر «فغُلِبوا هنالک و انقلبوا صاغرین» در آیه ۱۱۹
نکته جالب این است که تعبیر «فغُلبوا…» آیه ۱۱۹ در هیچ جای دیگری از قرآن، در داستان موسی(ع)، تکرار نشده است؛ با اینکه معمولاً در داستان موسی(ع)، تکرار و تشابه آیات در سورههای مختلف فراوان است.
در سورههای شعراء و طه، میان باطل شدن سحر ساحران و سجده کردن آنان، مطلب دیگری نقل نشده است. اما در سوره اعراف، به مغلوب شدن و خوار شدن فرعونیان اشاره شده است. به نظر میرسد این نکته معنایی خاص داشته باشد.
بنده تصور میکنم این تعبیر با همان مطلبی ارتباط دارد که بارها گفتهایم؛ یعنی اینکه سوره اعراف، سوره انذار است. ازاینرو، میخواهد اشاره کند که مستکبرانی که ادعاهایی داشتند، مغلوب شدند.
بنابراین، این آیه هشداری به همه انسانهاست تا تصور نکنند میتوانند هر کاری را که بخواهند، انجام دهند و از پیامدهای آن در امان بمانند.
