شرح خطبۀ ۳۹ نهجالبلاغه

شرح خطبۀ ۳۹ نهجالبلاغه
آشنایی با نعمان بن بشیر
این خطبه مربوط به نعمان بن بشیر است. در جریان قیام امام حسین(ع) نیز از او یاد شده است؛ زیرا پیش از ابن زیاد، حاکم کوفه بود. نعمان از انصار به شمار میرفت و گفته شده است که نخستین فردی بود که پس از هجرت پیامبر اکرم(ص) به دنیا آمد؛ بنابراین، تقریباً با حسنین(علیهماالسلام) همسن بود یا بهتر بگویم کمی از امام حسن(ع) بزرگتر بود.
نعمان ظاهراً انسان خوبی بود، اما بهتدریج به انحراف کشیده شد. پس از کشتهشدن عثمان، همسر عثمان، نعمان را نزد معاویه فرستاد و از او خواست که انتقام خون عثمان را بگیرد. نعمان نزد معاویه رفت و رفتهرفته به او متمایل شد.
معاویه سوءاستفادههای فراوانی از نعمان کرد؛ برای مثال، او و ابوهریره را نزد حضرت علی(ع) فرستاد تا موضوع خونخواهی عثمان را مطرح کنند. هنگامی که آن دو نزد امیرالمؤمنین(ع) آمدند، حضرت از نعمان پرسیدند: «آیا تو بهترین فرد در میان قوم خود هستی؟»
نعمان پاسخ داد: «خیر، افرادی بهتر از من نیز در میان آنان هستند.»
حضرت سپس به او فرمودند: «از قوم تو عدهای بهسوی معاویه رفتهاند. آیا تو نیز طرفدار معاویه شدهای؟»
نعمان پاسخ داد: «خیر.»
حضرت به او پیشنهاد کردند که به زندگی خود بپردازد و دیگر در پی پاسخگرفتن برای معاویه و موضوع خونخواهی عثمان نباشد. نعمان با شنیدن این سخنان خلع سلاح شد؛ زیرا مشاهده کرد که نیکان قومش از طرفداران حضرت علی(ع) هستند.
در نتیجه، نعمان نزد حضرت ماند، اما ابوهریره بازگشت و معاویه را از آنچه رخ داده بود، آگاه کرد.
نعمان مدتی نزد امیرالمؤمنین(ع) ماند، ولی دلش بهتدریج بهسوی معاویه متمایل شد. سرانجام از کوفه بیرون رفت و در مکانی به نام «عینالتمر»، فردی به نام مالک بن کعب ارحبی او را دستگیر کرد.
یکی از انصار نزد مالک آمد و از او درخواست کرد که نعمان را آزاد کند. مالک نیز او را آزاد کرد، اما به وی گفت: «تا فردا میتوانی در اینجا بمانی، ولی پس از آن تو را خواهم کشت.»
نعمان مرکبی پیدا کرد و به شام، نزد معاویه رفت و از طرفداران او شد. (این مطالب با توجه به فرهنگ دهخدا، اسدالغابه و درسهایی از نهج البلاغه بیان شد.)
حملۀ نعمان به عینالتمر و سستی مردم در یاری امام(ع)
نعمان از سوی معاویه پذیرفت که به یکی از مناطق مرزی تحت حکومت حضرت علی(ع) حمله کند. او با دو هزار نیرو به عینالتمر یورش برد. مالک بن کعب نیز با شمار اندکی از نیروهایی که در اختیار داشت، در برابر آنان ایستادگی کرد و جنگید.
البته مالک از دیگران نیز درخواست کمک کرد و همین نیروهای کمکی سبب شدند که عینالتمر از دست نرود.
حضرت علی(ع) نیز برای یاری مالک در این جنگ از مردم درخواست یاری کرده بود، اما جز تعداد اندکی، کسی حاضر به همراهی نشد.
بههرحال، این خطبه دربارۀ مردمی است که حاضر نشدند برای جنگ آماده شوند. حضرت در این خطبه از آنان گلایه میکند و با لحنی هشداردهنده، به آنان نهیب میزند که چرا از فرمانهای ایشان اطاعت نمیکنند.
گلایۀ امیرالمؤمنین(ع) از نافرمانی مردم
مُنِيتُ بِمَنْ لَا يُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُ، وَلَا يُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُ.
ترجمه: «به مردمی گرفتار شدهام که دستورم را پیروی نمیکنند و دعوتم را پاسخ نمیگویند.»
گفته شده است هنگامی که حضرت از مردم خواستند برای جنگ گرد هم آیند، تنها سیصد نفر حاضر شدند. وقتی حضرت از این وضعیت ابراز ناراحتی کردند، عدی بن حاتم نزد ایشان آمد و گفت: «قبیلۀ طیّ از من اطاعت میکنند و من همراه آنان به جنگ میروم.» اما حضرت فرمودند که نباید بار جنگ تنها بر عهدۀ یک قبیله باشد.
لَا أَبَا لَكُمْ!
ترجمه: «ای بیریشهها!»
این تعبیر، بیانگر شدت نارضایتی و انزجار حضرت از رفتار مردم است.
دعوت به یاری حق و بیدارکردن غیرت دینی
مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ؟ أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ؟ وَلَا حَمِيَّةٌ تُحْمِشُكُمْ؟
ترجمه: «برای یاری حق، به انتظار چه هستید؟ آیا دینی نیست که شما را متحد کند؟ غیرتی ندارید که خشم شما را به حرکت درآورد؟»
حضرت در این فراز، با طرح پرسشهایی هشداردهنده، میکوشد مردم را به حرکت وادارد و آنان را برای حضور در جنگ برانگیزد. ایشان با یادآوری دین و غیرت، از مردم میخواهد که از سستی و بیتفاوتی دست بردارند و برای یاری حق قیام کنند.
فریاد یاریخواهی امام(ع) و بیاعتنایی مردم
أَقُومُ فِيكُمْ مُسْتَصْرِخًا، وَأُنَادِيكُمْ مُتَغَوِّثًا.
ترجمه: «فریادزنان در میان شما میایستم و با صدای بلند از شما یاری میخواهم.»
از این عبارت روشن میشود که خود حضرت علی(ع) در میان مردم میرفته و فریاد میزده و آشکارا از آنان یاری میطلبیده است؛ اما مردم به این درخواست پاسخ شایستهای ندادهاند.
فَلَا تَسْمَعُونَ لِي قَوْلًا، وَلَا تُطِيعُونَ لِي أَمْرًا، حَتَّى تَكَشَّفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ.
ترجمه: «نه سخنم را گوش میدهید و نه فرمانم را اطاعت میکنید، تا وقتی که بدیِ عاقبت امور آشکار شود.»
حضرت در این فراز هشدار میدهند که اگر مردم به سخنان ایشان گوش ندهند و از فرمانهایشان اطاعت نکنند، سرانجام ناگواری در انتظار آنان خواهد بود. به بیان دیگر، سستی در انجام وظیفه و بیاعتنایی به فرمان امام(ع)، پیامدهایی تلخ به دنبال خواهد داشت که آثار آن در آینده آشکار خواهد شد.
ناتوانی مردم در خونخواهی و رسیدن به مقصود
فَمَا يُدْرَكُ بِكُمْ ثَارٌ، وَلَا يُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ.
ترجمه: «بهوسیلۀ شما انتقام خونی گرفته نمیشود و با یاری شما مقصودی حاصل نمیشود.»
انسانها برای گرفتن انتقام خون بیگناهان تلاش میکنند و حضرت نیز در این فراز، با لحنی سرزنشآمیز، میخواهد به مردم نهیب بزند که چرا دست به اقدام نمیزنند و برای خونخواهی و رسیدن به مقصود، کاری انجام نمیدهند.
تشبیه سستی مردم به شتر بیمار و ناتوان
دَعَوْتُكُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ، فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ. وَتَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الْأَدْبَرِ.
ترجمه: «شما را به یاری برادرانتان فراخواندم، ولی همانند شتری که نافش درد میکند، فریاد برآوردید و همچون شتر لاغرِ پشتزخم، در حرکت سستی و سنگینی کردید.»
اینگونه تشبیهات برای اعراب آن روزگار بسیار ملموس و قابلفهم بود؛ زیرا آنان بیش از دیگران با شتر سروکار داشتند و حالات و ویژگیهای این حیوان را بهخوبی میشناختند. ازاینرو، حضرت با بهرهگیری از چنین مثالهایی، سستی و بیحالی مردم را بهگونهای توصیف میکنند که برای مخاطبانشان کاملاً محسوس باشد.
توصیف سپاه اندک و مضطرب
ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِيفٌ، «كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ».
ترجمه: «آنگاه از میان شما، لشکری اندک، مضطرب و ناتوان بهسوی من آمد؛ گویی آنان را بهسوی مرگ میرانند، درحالیکه صحنۀ مرگ را با چشمان خود مینگرند.»
واژۀ «جُنَید» مصغّر «جُند» و به معنای لشکر کوچک است. همچنین «مُتَذائِب» از ریشۀ «ذِئب» به معنای اضطراب گرفته شده است. اینکه در زبان عربی به گرگ «ذِئب» گفته میشود، از آن جهت است که گرگ، با وجود دریدن گوسفندان، در حرکات و راهرفتن خود حالتی از اضطراب دارد.
سید رضی نیز در ذیل این خطبه، در توضیح واژۀ «متذائب» چنین آورده است:
قَوْلُهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «مُتَذَائِبٌ» أَيْ مُضْطَرِبٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ: تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ أَيِ اضْطَرَبَ هُبُوبُهَا. وَمِنْهُ يُسَمَّى الذِّئْبُ ذِئْبًا لِاضْطِرَابِ مِشْيَتِهِ.
ترجمه: «متذائب به معنای مضطرب است و این معنا از گفتار عرب گرفته شده است که میگویند: «تَذاءَبَتِ الرّیحُ»؛ یعنی باد بهصورت مضطرب وزید. همچنین به این دلیل گرگ را «ذِئب» مینامند که هنگام راهرفتن، حرکاتش حالتی مضطرب دارد.»
این تعابیر از جلوههای فصاحت و بلاغت نهجالبلاغه به شمار میروند؛ بااینحال، نباید فراموش کرد که حضرت در این خطبه به یک واقعۀ تاریخی مشخص اشاره دارند و این سخنان، صرفاً توصیفهایی ادبی نیستند.
درسهای اخلاقی از رفتار نعمان بن بشیر
آنچه در این خطبه برای ما جای تأمل دارد، توجه به رفتار نعمان بن بشیر و نوع برخورد حضرت علی(ع) با اوست.
حضرت به نعمان فرمودند که وقتی افراد قبیلۀ او از طرفداران ایشان هستند، او نیز نزد حضرت بماند؛ اما نعمان فریب معاویه را خورد و بهسوی او گرایش پیدا کرد. از سوی دیگر، کینۀ او نسبت به مالک نیز سبب شد که به محل استقرار وی حمله کند.
از این ماجرا میتوان درسهای مهمی گرفت. نخست آنکه باید مراقب باشیم کینه و دشمنی کسی را به دل نگیریم؛ زیرا کینهورزی میتواند پیامدهای ناگواری به همراه داشته باشد و انسان را به تصمیمها و رفتارهای نادرست بکشاند.
نکتۀ دیگر آن است که نباید شیرینیِ وعدهها و جاذبههای دیگران چنان در کام ما خوش بنشیند که دلبستۀ آنان شویم و بهتدریج بهسویشان گرایش پیدا کنیم. اگر انسان مراقب دل و تمایلات خود نباشد، چهبسا همین جاذبهها مسیر زندگی او را تغییر دهند.
سرگذشت نعمان بن بشیر و عبرت از فرجام او
در بررسی شخصیت نعمان بن بشیر، توجه به نکتۀ تاریخی دیگری نیز اهمیت دارد.
هنگامی که نعمان حاکم کوفه بود و مسلم بن عقیل به آن شهر آمد، برخورد سختگیرانهای با مسلم نکرد و حاضر نشد با قاطعیت در برابر جریان امام حسین(ع) بایستد. این وضعیت ادامه داشت تا آنکه طرفداران یزید به او گزارش دادند که نعمان در برخورد با مسلم، قاطعیت لازم را ندارد. همین مسئله موجب برکناری او از حکومت کوفه شد. تا اینجا نسبتا خوب بود و حاضر نشد برای حفظ مقام با مردم و نمایندۀ امام حسین(ع) بجنگد.
نعمان پس از آن، فرماندار حمص شد. پس از مرگ یزید نیز ابتدا از پسر یزید حمایت کرد و سپس به طرفداری از عبدالله بن زبیر روی آورد. این موضعگیری با مخالفت مردم روبهرو شد؛ در نتیجه، نعمان گریخت، اما مردم او را تعقیب کردند و سرانجام او را به قتل رساندند. در سال 64 هجری.
بههرحال، سرگذشت نعمان بن بشیر از جهات گوناگون عبرتآموز است. او شخصیتی همانند یزید نداشت، اما پروندۀ کاملاً سفیدی نیز از خود بر جای نگذاشت. در حقیقت، افراد بسیاری در طول تاریخ بودهاند که در کنار خوبیها و رفتارهای پسندیدۀ خود، خطاها و بدیهایی نیز داشتهاند. ازاینرو، در قضاوت دربارۀ شخصیت افراد باید مجموع رفتارها، انتخابها و سرانجام زندگی آنان را در نظر گرفت. او میتوانست با گذشتن از سه یا چهار سال زندگی در سِلک یاران امام حسین(ع) در آید، ولی افسوس!
جایگاه انصار در حمایت از امیرالمؤمنین(ع)
با توجه به اینکه نعمان بن بشیر از انصار بود، مناسب است در اینجا به نکتهای دربارۀ جایگاه انصار نیز اشاره کنم.
انصار، در مقایسه با مهاجران، حمایت بیشتری از حضرت علی(ع) داشتند و در همراهی با ایشان نقش پررنگتری ایفا میکردند. حتی در برخی نقلهای تاریخی آمده است که حضرت زهرا(س) برای دفاع از حق امیرالمؤمنین (ع)، به درِ خانههای انصار رفتند؛ درحالیکه در این نقلها سخنی از مراجعه به خانههای مهاجران به میان نیامده است. از این منظر، میتوان گفت انصار از دل نرمتری برخوردار بودند. البته شاید یکی از عوامل مؤثر در این تفاوت، شرایط آبوهوایی و محیط زندگی آنان بوده باشد.
مکیان در سرزمینی سختتر و با شرایط طبیعی دشوارتری زندگی میکردند؛ اما مردم مدینه، به دلیل برخورداری از آبوهوایی معتدلتر، بیشتر به کشاورزی اشتغال داشتند و طبع نرمتری پیدا کرده بودند.
بهطورکلی، میان طبع و روحیات انسانها با محیطی که در آن زندگی میکنند، نوعی هماهنگی وجود دارد و شرایط محیطی میتواند بر خلقوخو و ویژگیهای رفتاری افراد تأثیر بگذارد.
