شرح خطبه ۴۰ نهجالبلاغه

شرح خطبه ۴۰ نهجالبلاغه
شعار خوارج، پاسخ امیرالمؤمنین(ع) و اهمیت وفای به عهد
شعار خوارج و پاسخ حضرت علی(ع) به آنان
این خطبه درباره شعار اصلی خوارج است که میگفتند: «لا حُکمَ إلّا لله»؛ یعنی حکم و داوری جز از آنِ خدا نیست. آنان به حضرت علی(ع) اعتراض میکردند که چرا حکمیت را پذیرفته است و معتقد بودند که حضرت باید از این کار توبه کند.
حضرت در پاسخ به آنان فرمود که وقتی سپاهیان معاویه قرآنها را بر سر نیزه کردند، خود شما اصرار داشتید که جنگ متوقف شود. همچنین، در جریان انتخاب حَکَمین نیز این خود شما بودید که ابوموسی اشعری را انتخاب کردید. بنابراین، اگر اشکالی در این ماجرا وجود دارد، متوجه خود شماست.
خوارج در پاسخ گفتند: ما توبه کردهایم؛ تو نیز باید توبه کنی و بار دیگر به جنگ با معاویه بروی.
حضرت فرمود که ما با آنان پیمان بستهایم و پیامبر اکرم(ص) حتی در برابر مشرکان نیز به عهد و پیمان خود وفادار میماند. بنابراین، نباید قرارداد را زیر پا گذاشت.
لزوم وفای به عهد و جایگاه قرارداد در روابط انسانی
انسان با بهرهگیری از عقل خود بر حیوانات برتری یافته و به همین دلیل توانسته است همه حیوانات را تحت کنترل خود درآورد.
اما انسان بر دیگر انسانها از طریق «اعتباریات» قدرت پیدا میکند و میتواند روابط میان خود و دیگران را تنظیم و کنترل کند. یکی از مهمترین این اعتباریات، قرارداد است. هنگامی که دو گروه با یکدیگر قراردادی منعقد میکنند، آن قرارداد به عاملی برای کنترل و تنظیم رفتار متقابل آنان تبدیل میشود.
من تعجب میکنم که چرا در کشور ما، پایبندی به قراردادها در برخی موارد نادیده گرفته میشود و عهد و پیمانها زیر پا گذاشته میشوند!
برای مثال، در اوایل انقلاب، شخصی میگفت: «ما یکطرفه تمام قراردادهای خود با جهان را فسخ میکنیم.» یا اخیراً میشنویم که شرکتهای بیمه، قراردادهایی را که برای مدت ۳۰ سال با مردم منعقد کردهاند، بهصورت یکطرفه به ۳۵ سال افزایش دادهاند.
آیا چنین رفتارهایی اسلامی و حتی انسانی است؟
بررسی نقل ابنابیالحدید درباره خوارج در ذیل خطبه ۴۰
در شرح ابنابیالحدید، ج2 ص 310 ذیل خطبه ۴۰ نهجالبلاغه، نقلهایی درباره خوارج آمده است که خلاصه آنها را در اینجا میآورم:
هنگامی که حضرت علی(ع) از صفین به کوفه بازگشت، خوارج مدتی در کوفه ماندند تا خستگی آنان برطرف شد و توان خود را بازیافتند. سپس از کوفه خارج شدند و بهسوی صحرایی به نام «حروراء» رفتند و فریاد زدند:
«لا حُکمَ إلّا لله ولو کَرِهَ المشرکون.»
یعنی: حکم و داوری جز از آنِ خدا نیست، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.
آنان همچنین میگفتند: علی و معاویه در حکم خدا شریک قرار دادهاند.
حضرت علی(ع) ابنعباس را بهسوی آنان فرستاد. ابنعباس پس از مشاهده وضعیت خوارج دریافت که همگی اهل نماز و نیایش هستند. سپس نزد حضرت بازگشت.
حضرت از او پرسید: «چه دیدی؟»
ابنعباس گفت: «به خدا سوگند، نمیدانم اینان چه کسانی هستند!»
حضرت پرسید: «آیا آنان منافقاند؟»
ابنعباس پاسخ داد: «خیر، نشانههای منافقان را ندارند. بر پیشانی آنان آثار سجده نمایان است؛ ولی قرآن را تأویل میکنند.»
حضرت فرمود:
«مادامی که خونی نریختهاند یا مالی را غصب نکردهاند، آنان را به حال خود واگذارید.»
سپس حضرت شخصی را نزد خوارج فرستاد تا از خواسته آنان آگاه شود.
خوارج گفتند: «میخواهیم ما و تو و همه کسانی که در صفین حضور داشتهاند، به مدت سه شب از شهر خارج شویم و از موضوع حکمیت توبه کنیم. سپس بهسوی معاویه برویم و با او بجنگیم.»
حضرت علی(ع) فرمود: «چرا این سخن را زمانی که حَکَمین را میفرستادیم و از آنان پیمان میگرفتیم، مطرح نکردید؟»
آنان پاسخ دادند: «جنگ بر ما طولانی شده بود؛ خسته شده بودیم، زخمهای فراوانی بر ما وارد شده بود، شمار مجروحانمان افزایش یافته و غذا و امکاناتمان کم شده بود. به همین دلیل، بهسوی صلح رفتیم.»
حضرت فرمود: «آیا میشود هنگامی که در سختی قرار دارید، به صلح و قرارداد روی بیاورید، اما زمانی که آسایش یافتید، بخواهید عهد و پیمان خود را بشکنید؟ رسول خدا(ص) حتی در برابر مشرکان نیز به عهد خود وفادار میماند. آیا اکنون مرا به نقض عهد فرمان میدهید؟»
پس از این گفتوگوها، بهتدریج برخی از خوارج نزد حضرت علی(ع) بازگشتند.
روزی یکی از آنان در حالی نزد حضرت آمد که مردم اطراف ایشان جمع شده بودند. آن شخص فریاد زد:
«لا حُکمَ إلّا لله ولو کَرِهَ المشرکون.»
مردم با نگاهی ناخوشایند به او نگریستند.
او بار دیگر گفت: «هیچ حکمی جز حکم خدا نیست؛ هرچند شما با نگاههای ناخوشایند خود از آن کراهت داشته باشید!»
حضرت سر خود را بهسوی او بلند کرد. آن شخص دوباره فریاد زد:
«لا حُکمَ إلّا لله ولو کَرِهَ أبوالحسن.»
یعنی: حکم و داوری جز از آنِ خدا نیست، هرچند ابوالحسن ناخشنود باشد.
در این هنگام، حضرت فرمود:
«ابوالحسن هیچ کراهتی از این ندارد که حکم مخصوص خدا باشد. من منتظرم که حکم خدا درباره شما صادر شود و به سبب جنایاتتان، فرمان جنگ با شما فرا رسد.»
مردم به حضرت علی(ع) گفتند: «چرا علیه این گروه اقدامی نمیکنی؟»
حضرت پاسخ داد:
«اینان هرگز به پایان نخواهند رسید؛ آنان تا روز قیامت در صُلب مردان و رَحِم زنان وجود خواهند داشت.»
درس مهم این واقعه: وفای به عهد، حتی در برابر مخالفان
از این نقل بهخوبی به دست میآید که وفای به عهد تا چه اندازه اهمیت دارد.
اینکه حضرت علی(ع) حاضر شد ـ طبق نقلها ـ تعداد زیادی از خوارج را بکشد، اما حاضر نشد عهد و پیمان خود را نقض کند، موضوع بسیار مهم و تأملبرانگیزی است.
حال باید از خود بپرسیم: آیا واقعاً ما شباهتی به حضرت علی(ع) داریم یا خیر؟
اگر قراردادی منعقد میکنیم و سپس آن را نقض میکنیم، اساساً نمیتوانیم خود را پیرو حضرت علی(ع) بدانیم.
حتی کسانی که دین ندارند، اما به اصول انسانی پایبندند، به عهد و پیمان خود عمل میکنند. بنابراین، اگر ما اهل نقض عهد باشیم، نهتنها شیعه علی(ع) نیستیم، بلکه از انسانیت نیز فاصله گرفتهایم.
انسانیتِ انسان با اعتباریات، از جمله وفای به عهد، پیوندی اساسی دارد.
تداوم تفکر خوارج تا قیامت؛ خطر دینداری بدون عقلانیت
اما اینکه حضرت فرمود خوارج تا روز قیامت باقی خواهند ماند، دلالت بر این دارد که جهل و جاهلان نیز تا روز قیامت وجود خواهند داشت.
بنده در تفسیر سوره بلد گفتهام که انسان ابتدا باید عاقل شود و سپس دیندار.
در این سوره، ابتدا مباحث عقلی و مطالب مطابق با وجدان انسانی مطرح شده و پس از آن، موضوع ایمان مورد توجه قرار گرفته است. از این ترتیب میتوان دریافت که ایمان، مرحلهای متأخر از عقل است.
اگر انسان به عقل خود عمل کند، ایمان موجب تعالی و ارتقای او خواهد شد؛ اما اگر به عقل خود عمل نکند و صرفاً به فردی دیندار، ولی بیعقل تبدیل شود، سرانجام به جنایتکاری خواهد انجامید.
کسانی که از بدو تولد، تنها در پی آن هستند که از فرزند خود انسانی مقدس بسازند، اما برای پرورش عقل او تلاشی نمیکنند، در حقیقت زمینهای فراهم میآورند که آن فرد به انجام آداب شرعی عادت کند، ولی نسبت به امور عقلی بیتوجه بماند.
در نتیجه، ممکن است چنین انسانی به نماز اهمیت فراوانی بدهد، اما پایبندی به قرارداد و وفای به عهد، برای او موضوع مهمی نباشد!
نفوذ دینداری غیرعقلانی در برخی فتاوای فقهی
متأسفانه این شیوه تفکر حتی در فتاوای فقها نیز نفوذ کرده است؛ تا جایی که بسیاری از فقها گفتهاند ما مسلمانان میتوانیم بر سر غیرمسلمانانی که اهل ذمه نیستند کلاه بگذاریم و برای مثال، اموال آنان را تصاحب کنیم!
آنان نام این کار را «انقاذ مال از کافر» گذاشتهاند؛ در حالی که عقل چنین رفتاری را نمیپذیرد.
اگر فردی پیش از آنکه انسان شود، فقیه شود، فتاوای او نیز غیرانسانی خواهد بود.
اشاره به حدیث ابنکوّاء و نکات قابل استفاده از آن
ابنابیالحدید در ج2 ص 311 در ادامه نقلهای خود، حدیث دیگری را درباره رفتار حضرت علی(ع) با ابنکوّاء آورده است که متن آن چنین است:
متن عربی حدیث
روى أنس بن عیاض المدنی قال حدثنی جعفر بن محمد الصادق ع عن أبیه عن جده أن علیا ع کان یوما یؤم الناس و هو یجهر بالقراءة فجهر ابن الکواء من خلفه وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَى اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْخاسِرِینَ فلما جهر ابن الکواء و هو خلفه بها سکت علی فلما أنهاها ابن الکواء عاد علی ع فأتم قراءته فلما شرع علی ع فی القراءة أعاد ابن الکواء الجهر بتلک الآیة فسکت علی فلم یزالا کذلک یسکت هذا و یقرأ ذاک مرارا حتى قرأ علی ع فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اَللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ اَلَّذِینَ لا یُوقِنُونَ فسکت ابن الکواء و عاد ع إلى قراءته.
ترجمه حدیث
روایت شده است که انس بن عیاض مدنی گفت: جعفر بن محمد صادق(ع)، از پدرش و او از جدّش، برای من چنین نقل کرد:
روزی علی(ع) امام جماعت مردم بود و قرائت نماز را با صدای بلند میخواند. در این هنگام، ابنکوّاء که پشت سر آن حضرت ایستاده بود، با صدای بلند این آیه را تلاوت کرد:
«و بهراستی به تو و کسانی که پیش از تو بودند، وحی شده است که اگر شرک بورزی، قطعاً اعمالت تباه خواهد شد و بیتردید از زیانکاران خواهی بود.» (زمر، ۶۵)
هنگامی که ابنکوّاء این آیه را از پشت سر حضرت با صدای بلند خواند، علی(ع) سکوت کرد. پس از آنکه ابنکوّاء خواندن آیه را به پایان رساند، حضرت دوباره قرائت خود را از سر گرفت و ادامه داد.
اما همین که علی(ع) شروع به قرائت کرد، ابنکوّاء بار دیگر همان آیه را با صدای بلند تکرار کرد و حضرت مجدداً سکوت نمود.
این رفتار چندین بار تکرار شد؛ هر بار علی(ع) سکوت میکرد و ابنکوّاء آیه را میخواند، تا اینکه سرانجام حضرت این آیه را تلاوت فرمود:
«پس شکیبایی پیشه کن که بیگمان وعده خداوند حق است، و مبادا کسانی که یقین ندارند، تو را به سبکی و بیثباتی وادارند.» (روم، ۶۰)
در این هنگام، ابنکوّاء سکوت کرد و علی(ع) دوباره به قرائت خود ادامه داد.
(پایان ترجمه)
درسهایی از رفتار حضرت علی(ع) با ابنکوّاء
از این حدیث میتوان چند نکته مهم به دست آورد:
نخست آنکه قرائت قرآن احترام دارد و هنگام خواندن آن باید سکوت کرد.
دوم آنکه حضرت علی(ع) انسانی حلیم و بردبار است و در برابر رفتار ابنکوّاء عصبانی نمیشود.
نکته سوم، بردباری نمازگزاران است. آنان نیز در برابر رفتار ابنکوّاء حلم ورزیدند و اقدامی علیه او نکردند. این موضوع نشان میدهد که حضرت علی(ع) اطرافیان خود را بهگونهای تربیت کرده بود که آنان نیز در مواجهه با چنین رفتارهایی، از خود خویشتنداری نشان میدادند.
بنابراین، این تصور که ما باید در هر موقعیتی موضعگیری کنیم و در برابر هر سخن یا رفتاری واکنش نشان دهیم، صحیح نیست.
نکته جالبتر آن است که ابنکوّاء اطمینان داشته که حتی پس از پایان نماز نیز کسی متعرض او نخواهد شد و به سبب این رفتار، آسیبی به او نخواهد رساند.
حال این وضعیت را با شرایط جامعه خود مقایسه کنیم؛ در کشور ما، افراد از نقد حاکمان میترسند، در حالی که چنین وضعیتی با اسلام علی(ع) سازگار نیست.
بررسی متن خطبه ۴۰ نهجالبلاغه
پس از این مقدمه نسبتاً طولانی، اکنون به بررسی متن اصلی خطبه میپردازیم.
سخن حضرت علی(ع) درباره شعار خوارج
متن خطبه:
وَ مِنْ كَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ فِى الْخَوارِج لَمّا سَمِعَ قَوْلَهُمْ: لاحُكْمَ اِلاّ لله، قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ:
كَلِمَةُ حَقٍّ يُرادُ بِها باطِلٌ.
ترجمه:
از سخنان آن حضرت است، هنگامی که شنید خوارج میگویند: «لا حُکمَ إلّا لله»؛ یعنی حکم و داوری جز از آنِ خدا نیست.
حضرت فرمود:
«سخن حقی است که از آن، اراده باطل شده است.»
بررسی تعبیر «لا حُکمَ إلّا لله» در قرآن کریم
تعبیر «لا حُکمَ إلّا لله» با بیانهای مختلف در چندین آیه از قرآن کریم آمده است؛ از جمله:
- سوره انعام، آیات ۵۷ و ۶۲؛
- سوره یوسف، آیات ۴۰ و ۶۷؛
- سوره کهف، آیه ۲۶؛
- سوره غافر، آیه ۱۲؛
- سوره تین، آیه ۸.
مراد از «حکم»؛ حکم تکوینی و حکم تشریعی
در بررسی عبارت «لا حُکمَ إلّا لله»، ابتدا باید روشن شود که مراد از «حکم» چیست.
ممکن است مقصود، حکم تکوینی باشد؛ یعنی جهان در اختیار خداوند است و او عالَم هستی را آنگونه که میخواهد، اداره میکند.
همچنین ممکن است مراد، حکم تشریعی باشد؛ یعنی خداوند احکام شرعی را بیان میکند؛ مانند اینکه به نظم در امور دستور داده است.
بحث دیگر این است که حکم، بهصورت مستقل و بالذات، مخصوص خداوند است؛ اما ممکن است خداوند این اختیار را بالعَرَض به دیگران نیز عطا کرده باشد.
برای روشن شدن این مطلب، میتوان به موضوع «عزت» در قرآن اشاره کرد. در آیهای از قرآن، عزت مخصوص خداوند دانسته شده است؛ اما در آیهای دیگر، عزت از آنِ خدا، رسول او و مؤمنان معرفی شده است.
در موضوع حکم نیز همین مسئله وجود دارد؛ یعنی حکم اصالتاً مخصوص خداوند است، اما خداوند برای دیگران نیز جواز حکم کردن قرار داده است.
این حقیقت را میتوان در آیات متعددی از قرآن مشاهده کرد؛ از جمله:
- سوره نساء، آیات ۳۵، ۵۸، ۶۵ و ۱۰۵؛
- سوره مائده، آیات ۴۲، ۴۳، ۴۸، ۴۹ و ۹۵؛
- سوره انبیاء، آیه ۷۸؛
- سوره ص، آیات ۲۲ و ۲۶؛
- سوره قصص، آیات ۷۰ و ۸۸؛
- سوره نور، آیات ۴۸ و ۵۱.
با توجه به مجموع این آیات، درمییابیم که غیر خداوند نیز میتوانند حکم کنند و اصلِ حکم کردن دیگران، چیزی که نفیشده باشد، نیست.
بنابراین، حکم خداوند ذاتی است، اما حکم غیر خداوند، عرضی و وابسته به اذن اوست.
لجبازی خوارج و تفسیر گزینشی آیات قرآن
حال با توجه به این توضیحات، این پرسش مطرح میشود که چرا خوارج، با وجود آنکه قرآن میخواندند، اصرار داشتند که حکم فقط مخصوص خداوند است؟
آیا آنان تنها آیاتی را دیده بودند که بر انحصار حکم به خداوند دلالت دارد و به دیگر آیات قرآن توجه نکرده بودند؟
طرح همین پرسش موجب شده است که من درباره تقدُّس خوارج دچار تردید شوم؛ به این معنا که آنچه درباره زهد، عبادت و قرآنخوانی آنان گفته میشود، برای من چندان روشن و پذیرفتهشده نیست.
به نظر من، خوارج بیش از هر چیز، اهل لجبازی بودند.
آنان خودشان کاری کردند که به حکمیت انجامید، اما پس از آن، برای توجیه رفتار خویش، آیهای از قرآن را انتخاب کردند و به آن تمسک جستند.
البته اینکه خوارج در برابر حضرت علی(ع) بر پذیرش صلح اصرار داشتند، خود یک روش و موضعگیری بود؛ اما مشکل اصلی آنان این مسئله نبود. مشکل اساسی آنجا بود که وقتی متوجه اشتباه خود شدند، حاضر نشدند آن را بپذیرند و از این به بعد به طور کامل پیرو حضرت علی(ع) باشند؛ بلکه برای توجیه رفتارشان، قرآن را به نفع خود تأویل کردند.
این بدترین کاری بود که انجام دادند؛ رفتاری که البته در میان همه ما نیز کموبیش وجود دارد.
ما نیز در بسیاری از موارد گرفتار لجبازی میشویم و چهبسا همین لجبازی را به نام دین و با تمسک به آیات قرآن پیش میبریم.
تفاوت رفتار خوارج با مسلمانان در جنگ اُحد
برای روشنتر شدن این موضوع، میتوان رفتار خوارج را با ماجرای جنگ اُحد مقایسه کرد.
در جنگ اُحد، گروهی از مسلمانان گردنه را ترک کردند و همین اقدام آنان موجب شکست مسلمانان شد؛ با این حال، پیامبر اکرم(ص) آنان را بخشید و آن افراد نیز بر اشتباه خود پافشاری و لجبازی نکردند.
به یاد دارم که در کتابی ـ شاید تفسیر المنار ـ مطلبی خواندم که مضمون آن چنین بود:
شخصی گفته بود: «همیشه به این موضوع فکر میکردم که آیا پیامبر اکرم(ص) از شکست جنگ اُحد ناراحت است یا خیر؟ شبی آن حضرت را در خواب دیدم که از اُحد بازمیگشت. همین سؤال را از ایشان پرسیدم و حضرت پاسخ داد: خیر، ناراحت نیستم.»
بههرحال، انسان پیوسته در حال امتحان شدن است. وظیفه ما این است که به تکلیف خود عمل کنیم و توجه داشته باشیم که نتیجه، ضرورتاً در اختیار ما نیست.
اما در ماجرای خوارج، مسئله بهگونهای دیگر بود. آنان نهتنها بر اشتباه خود اصرار میورزیدند، بلکه میخواستند حضرت علی(ع) را نیز با خود همراه کنند و ایشان را به پذیرش موضع نادرست خویش وادارند.
بنابراین، خوارج علاوه بر آنکه افرادی مقدسمآب و جاهل بودند، گرفتار لجبازی نیز شده بودند.
به نظر من، این نکته از ویژگیهای مهم خوارج است که کمتر به آن توجه شده است.
تفاوت میان حاکمیت خداوند و زمامداری جامعه
حضرت در ادامه خطبه میفرماید:
متن عربی:
نَعَمْ اِنَّهُ لا حُكْمَ اِلاّ لله، وَلكِنْ هؤُلاءِ يَقُولُونَ: لا اِمْرَةَ اِلاّ لله.
ترجمه:
«آری، حکم و داوری جز از آنِ خداوند نیست؛ اما اینان میگویند: زمامداری و فرمانروایی نیز تنها مخصوص خداوند است.»
خوارج واقعاً چه میگفتند؟ بررسی ضرورت وجود امیر در جامعه
حضرت علی(ع) میفرماید که حکم مخصوص خداوند است، اما خوارج از این سخن چنین نتیجه میگیرند که ما به امیر و زمامدار نیازی نداریم.
این در حالی است که به گفته ابنابیالحدید، ج2 ص 308 اجماع عقلا بر آن است که جامعۀ انسانی باید امام و زمامدار داشته باشد.
البته از ابوبکر اصم نقل شده است که اگر همه افراد امت، اهل انصاف باشند و هیچکس به دیگری ظلم نکند، دیگر نیازی به امام نخواهد بود. اما این سخن ابوبکر اصم نیز بر شرطی محال استوار است؛ بنابراین، او نیز عملاً پذیرفته است که وجود امیر و زمامدار برای جامعه ضروری است.
ابنابیالحدید در ادامه میگوید: خوارج در ابتدا معتقد بودند که به امیر نیازی ندارند، اما پس از مدتی، خودشان برای خویش امیر انتخاب کردند.
بههرحال، این یک امر عقلایی است که هر گروه و اجتماعی به امیر و مدیر نیاز دارد. اگر خوارج در مقطعی میگفتند «ما امیر نمیخواهیم و خدا امیر ماست»، این سخن مربوط به شرایط خاصی بوده و ریشه در لجبازی آنان برای دفاع از برخی رفتارهای گذشتهشان داشته است.
در حقیقت، ضرورت وجود امیر از بدیهیات عقلی است؛ زیرا هرگاه چند نفر در کنار یکدیگر قرار بگیرند، لازم است فردی مدیریت و هماهنگی امور را بر عهده داشته باشد؛ در غیر این صورت، بینظمی پدید خواهد آمد.
نکته دیگر آن است که همانگونه که پیامبر باید بشر باشد، امیر و زمامدار نیز باید از جنس بشر باشد. نمیتوان گفت خداوند مستقیماً امیر جامعه است؛ بلکه باید انسانی عهدهدار این مسئولیت شود.
آیا ضرورت وجود حاکم، ولایت فقیه را اثبات میکند؟
سؤال: آیا از مطالب پیشگفته میتوان ولایت فقیه را اثبات کرد؟
پاسخ: خیر.
برای روشن شدن موضوع، میتوان مثالی زد: اگر بگوییم انسان به غذا نیاز دارد، این سخن ثابت نمیکند که حتماً باید غذای خود را از فلان رستوران تهیه کند یا الزاماً کباب بخورد!
اصل نیاز به غذا یک مسئله است و تعیین نوع غذا، مسئلهای دیگر که به دلیل مستقلی نیاز دارد.
در موضوع حکومت نیز همینگونه است. وقتی با دلیل عقلی اثبات میکنیم که جامعه به حاکم نیاز دارد، از این مقدمه نمیتوان نتیجه گرفت که آن حاکم حتماً باید شخص خاصی باشد.
ضرورت وجود امیر، غیر از تعیین نوع و مصداق امیر است.
اینکه چه کسی باید امیر جامعه باشد، به دلیل دیگری نیاز دارد. بنابراین، اگر کسی ادعا کند که امیر باید از سوی خداوند نصب شود، لازم است برای این ادعا دلیل بیاورد.
کسی که بتواند نظر و رضایت مردم بیشتری را جلب کند، امیر و زمامدار خواهد شد.
بنده با آنکه حدود پنجاه سال با قرآن سروکار داشتهام، تاکنون حتی یک آیه نیافتهام که نشان دهد خداوند باید امیر و حاکم جامعه را نصب کند.
امارت و حکومت، روند طبیعی خود را طی میکند. این روند در دورههایی بهصورت پادشاهی بوده، در زمانهایی از طریق زور و غلبه شکل گرفته و در برخی جوامع نیز بر پایه رأیگیری و انتخابات استوار شده است.
خداوند در این زمینهها امر و نهی خاصی ندارد؛ بلکه آنچه به حاکم دستور میدهد، رعایت عدالت است.
در قرآن کریم هیچگاه تعبیر «خلیفةالله» به کار نرفته است. حتی درباره حضرت داود(ع) نیز، با آنکه به حکومت رسید، خداوند از عنوان «خلیفةالله» استفاده نکرده است.
داود(ع) بهصورت طبیعی حاکم شد، نه اینکه خداوند مستقیماً او را به حکومت منصوب کرده باشد.
از سوی دیگر، اینکه امروزه «امامت» را به معنای «امارت» میگیرند، صحیح نیست؛ زیرا این دو مفهوم با یکدیگر تفاوت دارند.
امامت از سوی خداوند است، اما امامت غیر از امارت و زمامداری سیاسی است.
برای مثال، قرآن کریم حضرت ابراهیم(ع) را امام معرفی کرده است، در حالی که ابراهیم حتی یک روز نیز حاکمیت و امارت سیاسی نداشته است.
بنابراین، امام به معنای پیشوای دینی و معنوی مردم است.
از همینجا روشن میشود که پیامبران برای دستیابی به حکومت بیتابی نمیکردند؛ بلکه دغدغه اصلی آنان هدایت انسانها و گسترش عدالت بود.
ضرورت وجود حاکم؛ حتی اگر نیکوکار نباشد
حضرت علی(ع) در ادامه خطبه میفرماید:وَ اِنَّهُ لابُدَّ لِلنّاسِ مِنْ اَمير، بَرٍّ اَوْ فاجِر.
«در حالی که مردم ناگزیر به داشتن حاکم و زمامدارند؛ خواه نیکوکار باشد و خواه بدکار.»
انتخاب حاکم؛ ضرورتی عقلی و اجتماعی
بر اساس این عبارت، حتی اگر انسان نیکوکاری برای مدیریت جامعه وجود نداشته باشد، باز هم لازم است فردی، هرچند بدکار، مسئولیت اداره امور را بر عهده بگیرد.
از این جمله درمییابیم که وجود امیر بدکار، بهتر از آن است که جامعه اساساً امیر و زمامداری نداشته باشد.
در روایتی آمده است:
«أسدٌ حَطومٌ خیرٌ مِن سلطانٍ ظَلومٍ، و سلطانٌ ظَلومٌ خیرٌ مِن فِتَنٍ تَدومُ.»(بحار الانوار ج72 ص 359)
ترجمه:
«شیر درنده بهتر از سلطان ستمگر است، و سلطان ستمگر بهتر از فتنههایی است که پیوسته ادامه داشته باشد.»
درسهایی از نهجالبلاغه،ج2 ص595 از مرحوم آیتالله منتظری)
سلطان ستمگر تا جایی که بتواند، مخالفان خود را میکشد و از این جهت، حتی از شیر درنده نیز بدتر است؛ اما با وجود این، همین سلطان ستمگر از فتنههای دائمی که در آن مردم به جان یکدیگر بیفتند، بهتر است؛ زیرا در شرایط فتنه و آشوب فراگیر، هیچچیز از امنیت برخوردار نخواهد بود.
حکومتداری در جهان امروز؛ ضرورتی تخصصی
باید به این نکته توجه داشت که حکومتداری در روزگار ما امری تخصصی است؛ برخلاف گذشته که در بسیاری از موارد، زور و قدرت نظامی ملاک اصلی دستیابی به حکومت بود.
امروزه اگر کسی بخواهد مدیریت یک کشور را بر عهده بگیرد، باید دورههای گوناگون مدیریتی را بگذراند؛ همانگونه که در موضوع ازدواج نیز لازم است افراد از مشاورههای مختلف بهرهمند شوند.
بنابراین، این تصور که اگر عالمی بتواند کتابهای کفایه یا مکاسب را بهخوبی تدریس کند، یا پزشکی در جراحی مهارت داشته باشد، پس الزاماً میتواند کشور را نیز اداره کند، تصوری نادرست است.
در کشور ما، حاکمان دورههای لازم مدیریت را نگذراندهاند و از دانش مدیریت برخوردار نیستند. در کشورهای دیگر، با آنکه مهاجرپذیر هستند و نخبهها رامیپذیرند، ساکنانشان دانش مدیریت در حد اعلی دارند و به همین دلیل میتوانند امور مربوط به مهاجران نخبه را نیز مدیریت کنند.
پس مقصود از «امیر» در جمله مورد بحث، فردی است که تخصص و توانایی اداره امور را داشته باشد؛ حتی اگر از نظر رفتار شخصی، فردی فاجر و مثلا شرابخوار باشد.
ضرورت انتخاب حاکم، ارشادی نه مولوی
نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، تعبیر «لابُدَّ» در کلام حضرت است.
این تعبیر، بیانگر یک ضرورت عقلی است، نه یک حکم مولوی.
بنابراین، نباید چنین نتیجه گرفت که یکی از تکالیف شرعی تعیینشده در قرآن برای مردم، تعیین حاکم است.
خیر، تعیین حاکم، وظیفهای است که عقل بر عهدۀ انسان میگذارد. این وظیفه در مکانها و زمانهای مختلف، به شکلهای متفاوتی تحقق یافته است؛ گاهی بهصورت پادشاهی عادل، گاهی در قالب دیکتاتوری ظالم؛ گاهی با عنوان منصوب از طرف خدا و گاهی به عنوان نمایندۀ مردم، مانند روزگار ما که در بسیاری از کشورها از طریق انتخابات حاکم مشخص میشود.
به نظر میرسد این آخری بهتر باشد؛ زیرا انتخابات، حتی اگر با هواهای نفسانی نیز همراه باشد، از شیوههای دیگر بهتر است؛ زیرا هنگامی که مردم حاکم را انتخاب میکنند، افسار او در دست خودشان خواهد بود.
اما اگر حاکم با زور به قدرت برسد، یا گفته شود که از طرف خداوند منصوب شده است، دیگر پاسخگویی او به مردم با مشکل مواجه خواهد شد.
حتی حاکمی که از روی هوای نفس به حکومت رسیده باشد، از حاکمی که ادعا شود از سوی خداوند منصوب شده است، بهتر خواهد بود؛ زیرا دستکم در شیوه نخست، امکان کنترل و نظارت بر او وجود دارد.
بررسی مفاهیم و اصطلاحات مرتبط با حکومت و هدایت
ضرورت دقت در تعریف واژهها و اصطلاحات دینی
ای کاش در مباحث دینی نیز میشد معنای دقیق واژهها را همانند پایاننامههای علمی مشخص کرد.
در یک پایاننامه، نویسنده معمولاً در ابتدای کار اعلام میکند که مقصودش از هر اصطلاح چیست و آن واژه را در چه معنایی به کار میبرد.
اگر در مباحث دینی نیز چنین روشی رعایت میشد، بسیاری از اختلافها و ابهامها برطرف میگردید.
الفاظ قرآن ممکن است در آیات مختلف، معانی متفاوتی داشته باشند و هر مفسر با توجه به قرائن، معنای خاصی از آنها برداشت کند. همین مسئله یکی از عوامل اختلاف میان تفاسیر است.
از جمله واژههایی که درباره معنای آنها اختلاف وجود دارد، میتوان به این موارد اشاره کرد:
«امیر»، «امام»، «ولیّ»، «خلیفه»، «وصیّ»، «عادی»، «شفیع»، «مدبّر» و واژههای مشابه.
در ادامه، به بررسی برخی از این اصطلاحات میپردازیم.
مفهوم امیر؛ مسئول اداره امور دنیوی جامعه
وقتی از واژه «امیر» استفاده میکنیم، مقصود کسی است که در امور دنیوی مردم فرمان میدهد و مسئولیت اداره جامعه را بر عهده دارد؛ مانند رئیسجمهور یا فرماندار.
بنابراین، مفهوم امیر، ناظر به مدیریت امور دنیوی است و لزوماً ارتباطی با امور دینی و معنوی ندارد.
مفهوم امام؛ پیشوایی دینی و معنوی
واژه «امام» در اصطلاح قرآن، به معنای کسی است که رهبری معنوی مردم را بر عهده دارد؛ یعنی انسانها را بهسوی خداوند هدایت میکند.
البته در قرآن، واژه امام در معنای منفی نیز به کار رفته است؛ مانند فرعون که امام و پیشوای مردم در مسیر رساندن آنان به جهنم معرفی شده است.
بههرحال، وظیفه امام، ارتقای دانش دینی و معنوی مردم است، نه لزوماً افزایش دانش دنیوی آنان.
مفهوم ولیّ؛ سرپرستی دوستانه و تفاوت آن با ولایت سیاسی
واژه دیگری که اختلاف فراوانی درباره آن وجود دارد، «ولیّ» است.
این واژه در اصطلاح عرفا، به معنای امام و پیشوای معنوی است؛ اما امروزه در جامعه، اصطلاح ولیّ بیشتر درباره کسی به کار میرود که اداره امور مردم در اختیار اوست.
گاهی این دو اصطلاح با یکدیگر خلط میشوند؛ برای مثال، عدهای تصور میکنند ولیّ جامعه یا والی از همان ولایت معنوی و عرفانی نیز برخوردار است؛ در حالی که ممکن است یک والی، هیچ آگاهی و بهرهای از مباحث معنوی نداشته باشد.
بنده با توجه به تحقیقاتی که درباره این واژه انجام دادهام، به این نتیجه رسیدهام که «ولیّ» به معنای سرپرستی است که سرپرستی خود را بهصورت دوستانه اعمال میکند.
برای مثال، پدر نسبت به فرزندان خود سرپرستی دارد، اما این سرپرستی را به شکلی دوستانه اعمال میکند؛ برخلاف «قیّم» که او نیز سرپرست است، ولی سرپرستی او ماهیتی نگهدارنده دارد و لازم نیست که ماهیت دوستانه داشته باشد.
بنابراین، وقتی گفته میشود خدا و پیامبر(ص) ولیّ هستند، مقصود همین نوع سرپرستی دوستانه است و این تعبیر اشارهای به حکومت سیاسی بر مردم ندارد.
نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، آن است که ولیّ، واژهای دوطرفه است؛ یعنی دو طرف نسبت به یکدیگر ولیّ هستند.
برای مثال، وقتی گفته میشود خداوند ولیّ علی(ع) است، یعنی او را مهربانانه پرورش میدهد؛ و هنگامی که گفته میشود علی(ع) ولیّ خداست، یعنی آنگونه که خداوند میخواسته، او پرورش یافته است.
پس هرگاه بنده از واژه «ولیّ» استفاده میکنم، همین معنا را مدنظر دارم.
مفهوم خلیفه؛ جانشینی از چه کسی و در چه امری؟
واژه دیگر، «خلیفه» است که به معنای جانشین به کار میرود.
هرگاه از این عنوان استفاده میشود، باید دقیقاً مشخص شود که مقصود، جانشینی از چه کسی و در چه زمینهای است.
برای مثال، وقتی گفته میشود «خلیفۀ رسولالله»، باید روشن شود که مراد، جانشینی رسول خدا(ص) در کدامیک از شئون ایشان است.
ممکن است مقصود، جانشینی در بُعد حاکمیت باشد؛ یا به عبارت دقیقتر، جانشینی حضرت محمد(ص) در امور حکومت؛ زیرا پیامبر(ص) از حیث رسالت، خلیفه و جانشین ندارد.
از سوی دیگر، برخی افراد جانشین پیامبر(ص) در بُعد علم و هدایت هستند. بنابراین، کسانی مانند امامان(ع)، خلیفه و جانشین پیامبر(ص) در امور علمی و دینی بودهاند.
نکته جالب آن است که در قرآن کریم، هیچکس با عنوان «خلیفه خدا» معرفی نشده است.
برای نمونه، در آیه:
«إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» (بقره، ۳۰)
چهبسا مقصود از خلیفه، جانشین انسانها یا شبهانسانهای گذشته باشد.
عنوان «خلیفةالله» را بیشتر عرفا مطرح کردهاند.
حتی در آیاتی که درباره خلافت حضرت داود(ع) سخن گفته شده است، مانند:
«يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ» (ص، ۲۶)
مقصود، خلیفةالله بودن نیست؛ بلکه مراد، جانشینی پادشاهان پیشین است.
بنابراین، هرکس عنوان «خلیفه» را به کار میبرد، باید دقیقاً مشخص کند که مقصودش از این واژه جانشینی از چه کسی و در چه چیزی است؟
پیامدهای ابهام در اصطلاحات دینی و سیاسی
گاهی مشخص نبودن تعریف واژهها، خود به عاملی برای ایجاد ابهام تبدیل میشود.
شایسته است سخنرانان و پژوهشگران، تعریف دقیق خود را از اصطلاحاتی که به کار میبرند، بیان کنند تا مباحث آنان روشنتر پیش برود و مفاهیم مختلف با یکدیگر خلط نشوند.
برای مثال، گاهی به دلیل ارائه نشدن تعریف دقیق از «ولایت فقیه»، برخی افراد تصور میکنند ولیّ فقیه، علاوه بر جایگاه والی و حاکم بودن، از دیگر ابعاد، از جمله مراتب معنوی و عرفانی آن نیز برخوردار است.
به همین دلیل، لازم است تعریف ها از واژهها کاملاً روشن و مشخص باشد.
مفهوم وصیّ و محدوده وصایت
واژه دیگر، «وصیّ» است.
برای مثال، پیامبر اکرم(ص) حضرت علی(ع) را وصیّ خود در امور مربوط به کفن و دفن قرار داد یا توصیههایی به ایشان کرد و از این جهت، وصیتهایی را به آن حضرت سپرد.
بنابراین، هنگام استفاده از عنوان وصیّ نیز باید مشخص شود که مقصود، وصایت در چه زمینهای است.
مقام بشارت، انذار و هدایت
از دیگر مقامهای پیامبران و امامان، میتوان به «بشیر»، «نذیر» و «هادی» بودن اشاره کرد.
باید توجه داشت که افراد بسیاری ممکن است رهبری و مدیریت امور دنیوی مردم را بر عهده داشته باشند، اما از دانش و توانایی لازم برای هدایت دینی و معنوی آنان برخوردار نباشند.
پس مدیریت دنیوی، لزوماً به معنای برخورداری از مقام هدایت نیست.
مفهوم شفاعت و پیامدهای برداشت نادرست از آن
مقام دیگر، «شفاعت» است که در میان شیعیان برجستگی خاصی پیدا کرده است.
شفاعت در برخی برداشتهای رایج شیعی، بهگونهای تعریف شده است که گویا امامان(ع) باید در هر کاری ما را شفاعت کنند و مشکلاتمان را برطرف سازند.
در واقع، شفاعت نزد شیعه تعریف خاصی یافته است؛ به این معنا که امامان حتی در امور دنیوی نیز وظیفه دارند برای ما واسطهگری کنند و حتی اگر حق با طرف مقابل باشد امامان وظیفه دارند که از ما طرفداری کنند.
به یاد دارم که روزهای متوالی در مسجد، شخصی پیوسته «یا زهرا» میگفت و در پایان از حضرت زهرا(س) میخواست که مشکل مربوط به پرونده دادگاهش در شعبۀ9 را به نفع او حل کند.
البته شفاعت، مقام خاصی برای اولیای الهی است که در بهشت اتفاق میافتد و بهشتی را به مقام بالاتری میرساند که ما در این دنیا معنای دقیق آن را نمیدانیم.
اما متأسفانه باید گفت شفاعت در میان شیعیان بهگونهای معنا شده است که اخلاقیات موردنظر خداوند، که قرار بوده موجب مراقبت بیشتر انسان از رفتار و اعمال خود شود، به حاشیه رفته است.
در نتیجه، برخی افراد هزاران جنایت مرتکب میشوند، به این امید که امامان(ع) آنان را شفاعت کنند!
مفهوم تدبیر امور و حدود واسطهگری اولیای الهی
واژه دیگری که باید تعریف دقیقی از آن ارائه شود، «تدبیر امور» است.
درست است که کارهای خداوند از طریق واسطهها انجام میشود؛ برای مثال، در فرایند به وجود آمدن فرزند، وجود زن و مرد لازم است.
ائمه(ع) نیز واسطه هستند و علم الهی را به ما میرسانند؛ اما عدهای این واسطهگری را به همه امور تعمیم دادهاند و معتقدند امامان حتی در به وجود آمدن فرزندان ما نیز دخالت دارند.
در حالی که باید مشخص شود مقصود از واسطه بودن چیست و حدود و قلمرو آن تا کجاست.
جمعبندی: ضرورت تفکیک امارت از دیگر مقامهای دینی و معنوی
خلاصه آنکه لازم است معنای دقیق کلمات و اصطلاحات را روشن کنیم و هنگام استفاده از هر واژه، مشخص سازیم که کدام معنا را اراده کردهایم.
در خطبه مورد بحث، مقصود از «امیر»، کسی است که امور دنیوی مردم را رتقوفتق میکند و مسئولیت اداره جامعه را بر عهده دارد؛ چنین فردی از سوی خداوند تعیین نمیشود.
استاد ما، آقای ایزدی، میگفت:
«امور سیاسی، لوح محفوظ ندارد.»
بنابراین، در لوح محفوظ نوشته نشده است که در یک موقعیت سیاسی، باید به فلانی رأی داد یا حتماً باید صلح کرد یا الزاماً باید مقاومت ورزید.
هرکدام از این راهها و انتخابها، مصالح خاص خود را دارند و انتخاب میان آنها به تشخیص حاکم و شرایط موجود بستگی دارد، نه به یک حکم ازپیشتعیینشده الهی.
بهرهمندی مؤمن و کافر از حکومت؛ حتی در سایه حاکم فاجر
حضرت علی(ع) در ادامه خطبه میفرماید:
يَعْمَلُ فى اِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ، وَ يَسْتَمْتِعُ فيهَا الْكافِرُ.
«مؤمن در عرصه حکومت او به راه حق خود ادامه میدهد و کافر نیز از زندگی بهرهمند میشود.»
ابنابیالحدید ج2 ص 309 بیان کرده است که کارهایی که در جملات پایانی این خطبه به آنها اشاره شده، مربوط به امیر فاجر است.
بنابراین به نظر میرسد که امیر نیکوکار، علاوه بر انجام این امور، اقدامات والاتری نیز انجام میدهد؛ برای مثال، مردم را به مقام انسانیت میرساند.
نمونه روشن این مسئله، پیامبر اکرم(ص) است که حتی حاضر میشود بدکاران را نیز ببخشد. تا شاید عفو در آنان اثر کند و خوب شوند.
افرادی مانند پیامبر(ص)، هنگامی که زمام حکومت را در دست میگیرند، علاوه بر رسیدگی به مسائل دنیوی مردم، برای تربیت و رشد اخلاقی آنان نیز تلاش میکنند.
تفاوت حاکم فاجر با حاکم غیرمتخصص
فاجر به معنای کسی است که مرتکب گناهان شخصی میشود، اما این گناهان به اداره حکومت او آسیبی نمیرساند.
در مقابل، اگر فردی مؤمن، اما فاقد تخصص، زمام حکومت را در دست بگیرد، امور مردم بهدرستی اداره نخواهد شد و فقر و فساد و ناامنی، سراسر کشور را فرا خواهد گرفت.
متأسفانه در کشور ما، اگرچه انسانهای مؤمنی به حکومت رسیدند، اما چون از تخصص لازم برخوردار نبودند، نهتنها نتوانستند مردم را به مقام انسانیت برسانند، بلکه حتی از حل مسائل دنیوی آنان نیز بازماندند.
بنابراین، در جمهوری اسلامی، امیران و حاکمان نه «بَرّ» بودند و نه «فاجر»، بلکه «امیر جهل» بودند؛ همانگونه که اوایل انقلاب خبرنگاری گفته بود:
«انقلاب شما، انقلاب جهل علیه ظلم بود.»
مقصود از فعالیت مؤمن در حکومت
اما مراد از واژه «يَعْمَلُ» در عبارت مورد بحث، همان انجام فعالیتها و کارهای روزمره زندگی است.
یعنی شخص مؤمن در سایه حکومت آن امیر، میتواند به کارهای خود بپردازد؛ زیرا هرجومرج وجود ندارد و شرایط لازم برای کار و فعالیت فراهم است.
از سوی دیگر، کافر نیز بهره خود را از کارش و از حکومت میبرد.
بنابراین، در چنین حکومتی، حتی اگر زمامدار آن فردی فاجر باشد، مؤمن و کافر هر دو میتوانند زندگی طبیعی خود را داشته باشند و به امور خویش بپردازند.
استمرار زندگی طبیعی مردم در سایه حکومت
حضرت در ادامه میفرماید:
وَ يُبَلِّغُ الله فيهَا الاْجَلَ.
«و خداوند نیز روزگار مؤمن و کافر را در آن حکومت به سر میآورد.»
مقصود آن است که در چنین حکومتی، مؤمن و کافر زندگی طبیعی خود را سپری میکنند و شرایط بهگونهای نیست که ناگهان بر اثر حادثهای ناشی از ناامنی و آشوب، جان خود را از دست بدهند و ناخواسته بمیرند.
تأمین امنیت، گردآوری اموال عمومی و مقابله با دشمن
حضرت در ادامه، به برخی دیگر از کارکردهای ضروری حکومت اشاره میکند:
وَ يُجْمَعُ بِهِ الْفَىْءُ، وَ يُقاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ، وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ.
«و بهوسیله آن حاکم، غنائم جمعآوری میشود، جنگ با دشمن سامان مییابد و راهها به سبب وجود او امن میگردد.»
بنابراین، حتی در حکومت فرد فاجر نیز امور جامعه میتواند بهصورت طبیعی پیش برود؛ اموال عمومی جمعآوری شود، مقابله با دشمن سازمان یابد و امنیت راهها برقرار بماند.
حمایت از ضعیفان و جلوگیری از تعدی قدرتمندان
حضرت در ادامه میفرماید:
وَ يُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعيفِ مِنَ الْقَوِىِّ، حَتّى يَسْتَريحَ بَرٌّ، وَ يُسْتَراحَ مِنْ فاجِر.
و [در سایه حکومت او]، حق ناتوان از قدرتمند گرفته میشود، تا انسان نیکوکار آسوده باشد و مردم از شرّ بدکار در امان بمانند.»
از این عبارت درمییابیم که در حکومتهای مختلف، حتی اگر ماهیتی دینی نداشته باشند، دستگاه دادگستری و نظام رسیدگی به حقوق مردم وجود دارد تا از این طریق، حق افراد ضعیف از قدرتمندان گرفته شود.
روایت دیگری از خطبه؛ انتظار حضرت علی(ع) برای تحقق حکم خدا درباره خوارج
پس از نقل این خطبه، سید رضی روایت دیگری را نیز آورده است:
وَ فى رِوايَة اُخْرى: اِنّهُ عَلَيْهِ السَّلامُ لَمّا سَمِعَ تَحْكيمَهُمْ قالَ:
حُكْمَ الله اَنْتَظِرُ فيكُمْ.
«در روایت دیگری آمده است که وقتی حضرت سخن خوارج را درباره حکمیت شنید، فرمود: درباره شما در انتظار حکم خدا هستم.»
مقصود حضرت از این جمله آن است که من منتظرم تا اگر شما ناامنی ایجاد کردید، حکم خداوند را که همان مقابله با شماست، اجرا کنم.
تفاوت حکومت نیکوکاران و بدکاران در روایت دوم
در ادامه این روایت، حضرت میفرماید:
وَ قالَ: اَمَّا الاْمْرَةُ الْبَرَّةُ فَيَعْمَلُ فيهَا التَّقِىُّ. وَ اَمَّا الاْمْرَةُ الْفاجِرَةُ فَيَتَمَتَّعُ فيهَا الشَّقِىُّ، اِلى اَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ، وَ تُدْرِكَهُ مَنِيَّتُهُ.:
«و فرمود: اما در سایه حکومت انسان صالح، اهل تقوا به راه خود ادامه میدهند؛ ولی در حکومت بدکار، اهل شقاوت از زندگی دنیا بهرهمند میشوند، تا آنکه روزگار هر یک به پایان برسد و مرگش فرا رسد.»
بر اساس ظاهر این عبارت، اگر حکومت در اختیار نیکوکاران باشد، افراد خوب در آن پیشرفت میکنند؛ اما اگر حکومت در دست بدکاران قرار گیرد، افراد بد در آن پیشرفت خواهند کرد.
بااینحال، به نظر میرسد این روایت صحیح نباشد و روایت نخست، منطقیتر است؛ زیرا در حکومت نیکوکاران و بدکاران، هر فردی میتواند به کار و زندگی خود بپردازد و چنین نیست که لزوماً یک گروه از پیشرفت بازبماند.
بنابراین، بیان روایت نخست، که امکان فعالیت و بهرهمندی مؤمن و کافر را در سایه وجود حکومت مطرح میکند، با منطق ضرورت حکومت و کارکرد عمومی آن سازگاری بیشتری دارد.
