تفسیر آیات 120 تا 126 سوره اعراف

تفسیر آیات 120 تا 126 سوره اعراف
وَ أُلْقِيَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِينَ ﴿الأعراف، 120﴾
و آن ساحران بىاختيار به سجده افتادند.
قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِينَ ﴿الأعراف، 121﴾
گفتند: ما به پروردگار جهانيان ايمان آورديم؛
رَبِّ مُوسىٰ وَ هٰارُونَ ﴿الأعراف، 122﴾
پروردگار موسى و هارون.
قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿الأعراف، 123﴾
فرعون گفت: پيش از آنكه به شما اجازه دهم، به او ايمان آورديد! بىشك، اين نيرنگى است كه در شهر به كار بردهايد تا مردمش را از آن بيرون كنيد؛ پس به زودى خواهيد دانست.
لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ ﴿الأعراف، 124﴾
حتما دست و پاى شما را برخلاف يكديگر قطع خواهم كرد، سپس همه شما را به دار خواهم كشيد.
قٰالُوا إِنّٰا إِلىٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ ﴿الأعراف، 125﴾
گفتند: [باكى نيست،] ما به سوى پروردگار خود باز مىگرديم.
وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآيٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَيْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِينَ ﴿الأعراف، 126﴾
و تو جز بدين سبب بر ما عيب نمىگيرى كه ما به آيات پروردگارمان وقتى كه براى ما آمد، ايمان آورديم. پروردگارا، صبرى [پايدار] بر ما فرو ريز، و ما را در حال تسليم بميران.
معنای «أُلْقِيَ» و سجده بیاختیار ساحران
معنای واژه «أُلْقِيَ» و مسئله اختیار در سجده ساحران
در آیه ۱۲۰، از واژه «أُلْقِيَ» استفاده شده است. ریشه این واژه در آیات دیگر قرآن، از جمله در داستان حضرت موسی(ع)، بارها تکرار شده است.
این کلمه، اراده و اختیار کسی را که چیزی را میاندازد، میرساند؛ اما لزوماً اراده و اختیار چیزی را که انداخته شده است، بیان نمیکند. بنابراین، برخی مترجمان واژه «أُلْقِيَ» را چنین ترجمه کردهاند که ساحران «بیاختیار به سجده افتادند».
با توجه به این معنا، این سؤال پیش میآید که سجده بیاختیار چه ارزشی دارد؟ اگر آنان با اختیار خود سجده کرده بودند، کارشان ارزشمند بود؛ اما سجدهای که بدون اختیار انجام شود، ظاهراً ارزش اخلاقی چندانی ندارد. در قرآن، کار ساحران ارزشمند تلقی شده و از آنان تجلیل شده است؛ ولی استفاده از واژه «أُلْقِيَ» این شبهه را ایجاد میکند که کار آنان از روی اختیار نبوده و در نتیجه، ارزشی نداشته است.
در پاسخ باید گفت که مقصود از «بیاختیار به سجده افتادن ساحران»، این نیست که کار آنان جبری و فاقد ارزش بوده است؛ بلکه منظور این است که آنان در شرایطی قرار گرفتند که دیگران معمولاً مصلحتاندیشی میکنند و برای آنکه منافع مادیشان به خطر نیفتد، دین خود را میفروشند؛ اما ساحران چنین نکردند و حاضر نشدند برای حفظ منافع خود، از حق دست بکشند.
ارزش انتخاب حق در برابر منافع مادی و مقام
درباره هارونالرشید نقل شده است که روزی به یکی از بنیعلی احترام فراوانی گذاشت. یکی از فرزندانش علت این رفتار را از او پرسید. هارون پاسخ داد که این جایگاه، مخصوص آنان است.
فرزندش پرسید: «پس چرا این جایگاه را به آنان نمیدهی؟»
هارون گفت: «مگر میشود از پست و مقام گذشت؟» سپس به فرزندش هشدار داد که اگر بفهمم حتی تو با من مخالفت میکنی، چشمانت را از حدقه درمیآورم.
اینجاست که میگویند: «الْمُلْکُ عَقِیمٌ»؛ یعنی حکومت و قدرت، گویی همهچیز را از انسان میگیرد و حتی میتواند پیوندهای خانوادگی را نیز تحتتأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی است که ارزش کار ساحران روشن میشود. آنان بهجای مصلحتاندیشی برای دستیابی به مقام و موقعیت، بهسرعت در برابر حق تسلیم شدند. چنین رفتاری در طول تاریخ بهندرت دیده میشود.
یکی از نمونههای کمنظیر در این زمینه، مرحوم آیت الله منتظری است. به او گفته بودند که امام از نظر جسمی بیمار و کمحال است و بهتر است تا رسیدن به مقام رهبری از انتقاد کردن خودداری کند. او در پاسخ گفته بود: «از کجا معلوم که من زودتر نمیرم؟» افزون بر این، اگر اکنون دینم را کنار بگذارم، چهبسا وقتی به مقام رهبری رسیدم نیز دینم را کنار بگذارم.
به نقل دکتر سروش، این رفتار در طول تاریخ بینظیر بوده است.
این در حالی است که از سوی دیگر، افرادی وجود دارند که برای رسیدن به یک درجه تشویقی حاضرند به ناحق حکم اعدام بدهند و خانوادههای بسیاری را داغدار کنند.
اینجاست که درمییابیم کار ساحران تا چه اندازه ارزشمند بوده است. نباید فراموش کنیم که فرعون وعدههای فراوانی، از جمله وعدۀ پست و مقام، به آنان داده بود؛ اما آنان حاضر شدند برای دفاع از حق، به همه این وعدهها پشت پا بزنند.
وقتی مجموعه آیات مربوط به این ماجرا را در کنار یکدیگر بخوانیم، درمییابیم که ساحران، ایمان خود به حضرت موسی(ع) را از روی اختیار ابراز کردند، نه از روی بیاختیاری. بنابراین، مقصود از تعبیر «أُلْقِيَ» این است که آنان رفتاری از خود نشان دادند که در میان دیگر انسانها سابقه نداشت.
معمولاً انسانها تصمیمهای خود را با منافعشان میسنجند؛ اما ساحران چنین نکردند. ارزش کار آنان در همین نکته است.
سجده ساحران و اینکه سجده مخصوص اسلام نیست
در آیه ۱۲۰، از سجده ساحران سخن گفته شده است. بنابراین، نباید تصور کرد که سجده، عملی مختص به اسلام است.
سجده از جمله احکامی است که پیش از اسلام نیز وجود داشته و اسلام آن را تأیید کرده است. به بیان دیگر، این دسته از احکام، امضاییاند و از گذشته در برابر بزرگان و در مناسبات دینی و اجتماعی وجود داشتهاند.
البته اسلام تأکید کرده است که سجده باید فقط در برابر خداوند انجام شود؛ زیرا سجده، اوج تواضع و فروتنی است و دین میگوید این نهایت تواضع باید در برابر خداوندی باشد که از هر جهت بینهایت است.
استفهامی بودن جمله «آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ» در آیه ۱۲۳
جمله «آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ» در آیه ۱۲۳، را باید بهصورت پرسشی معنا کرد؛ یعنی:
«آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید؟»
دخالت حکومت فرعون در ایمان و اعتقادات مردم
از آیه ۱۲۳ برمیآید که فرعون، چون پادشاه بود، تصور میکرد اختیار همه امور مردم در دست اوست. او گمان میکرد هر کاری، حتی ایمان آوردن مردم، باید با اجازه حاکم انجام شود.
این در حالی است که وظیفه حاکم، اداره کشور است و اصولاً نباید در امور دینی و فکری مردم دخالت کند. نه فرعون و نه هیچ حاکم دیگری نباید در اعتقادات مردم مداخله کند.
بنابراین، حکومت نباید در دین و عقیده مردم دخالت داشته باشد. وظیفه حکومت، برقراری نظم در جامعه است؛ اما اینکه مردم مکلف باشند دقیقاً همان ایمانی را داشته باشند که پادشاه میخواهد، مبنای درستی ندارد.
متأسفانه در کشور ما، مناطقی که اهل سنت در آنها زندگی میکنند، محرومتر هستند؛ در حالی که حکومت باید حقوق همه شهروندان را رعایت کند و اعتقادات آنان نباید موجب محرومیتشان از حقوق شهروندی شود.
وضعیت بهائیان از این هم بدتر است؛ زیرا آنان اساساً در کشور ما به رسمیت شناخته نمیشوند و حتی حکومت در موضوعی مانند محل دفن آنان نیز دخالت میکند.
ملاک باید این باشد که هر شهروندی که وظایف شهروندی خود را رعایت میکند، از حقوق شهروندی برخوردار باشد.
آیا آیه ۲۹ سوره توبه، تحقیر اهل کتاب را لازم میداند؟
سؤال: این سخن با آیه ۲۹ سوره توبه سازگار نیست؛ زیرا در این آیه، با استفاده از واژه «صاغرون»، به این موضوع اشاره شده است که اهل کتاب هنگام پرداخت جزیه باید تحقیر شوند.
پاسخ: واژه «صاغرون» لزوماً به معنای تحقیر نیست؛ بلکه میتوان گفت همین اندازه که فرد، تابعیت و شهروندی خود را بپذیرد و حاضر باشد مالیات مقرر را به حکومت اسلامی بپردازد، کافی است.
بنابراین، کسی که شهروندی را پذیرفته و نظم جامعه را رعایت میکند، باید از حقوق شهروندی برخوردار باشد.
این فرعون بود که میخواست در همه امور مردم دخالت کند؛ اما ما نباید مانند فرعون رفتار کنیم.
تهمت فرعون به ساحران
خود فرعون ساحران را از شهرهای مختلف دعوت کرد، اما طبق آیه ۱۲۳، با این عبارت که «إِنَّ هٰذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ…» به آنان تهمت زد و گفت: شما توطئهگر هستید. یکی از حرفهایی که تأثیر زیادی بر مردم میگذارد، این است که به آنان بگویند عدهای میخواهند کشورشان را تصرف کنند و آنها را از سرزمین خود بیرون برانند. فرعون نیز از همین طریق به ساحران تهمت زد.
شدت تهدید فرعون
فعلهای «لَأُقَطِّعَنَّ» و «لَأُصَلِّبَنَّكُمْ» در آیه ۱۲۴، چون به باب تفعیل رفتهاند، لام قسم دارند و علاوه بر این، دارای نون تأکید ثقیله هستند، بر شدت تأکید دلالت میکنند و نشاندهندۀ اوج و شدت تهدید فرعوناند. یعنی فرعون ساحران را تهدید کرد که من با شدت تمام دست و پای شما را قطع میکنم و با شدت تمام شما را به صلیب میکشم.
تفاوت صلیب و دار
در گذشته، بهجای دار زدن، افراد را به صلیب میکشیدند تا بهتدریج جان بدهند و زجر بکشند؛ برای مثال، پرندگان به سر آنها نوک بزنند.
قطع دست و پا و به صلیب کشیدن؛ مجازاتی فرعونی؟
این نوع کشتن، یعنی اینکه فرعون گفت: دست و پای افراد را قطع میکند و آنان را به صلیب میکشد، عملی فرعونی است. بنابراین، اگر میشنویم که مثلاً در قوۀ قضائیه میگویند مجازات محارب چنین و چنان است و آن را بهعنوان حکمی اسلامی بیان میکنند، باید در این برداشت تردید کنیم. این نوع مجازات، کار فرعون است.
پس اگر در آیۀ ۳۳ سورۀ مائده همین موارد بهعنوان مجازات بیان شده است، نباید شتابزده بگوییم خدا چنین حکمی داده است. به این آیه توجه کنید:
إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
(مائده، ۳۳)
«جز این نیست که مجازات کسانی که با خدا و پیامبر او به جنگ برمیخیزند و در زمین به فساد میکوشند، این است که کشته شوند، یا به شدت به صلیب کشیده شوند، یا دست و پایشان برخلاف یکدیگر بریده شود، یا از زمین تبعید گردند. این در دنیا برای آنان مایۀ رسوایی است و در آخرت عذابی بزرگ خواهند داشت.»
با مشاهدۀ این آیه، نباید شتابزده بگوییم حکم محارب از طرف خدا این است که چنین مجازاتی دربارهاش اجرا شود. وقتی میبینیم این حکم سابقه دارد و پیشینۀ آن به فرعون میرسد، باید شک کنیم که شاید این حکم، حکم اسلام نباشد.
آنچه اسلام میگوید، مانند حکم بیانشده در آیۀ ۳۸ سورۀ مائده، و آیه 2 سورۀ نور بهصورت امری آمده است؛ اما در آیۀ محاربه، امر نیامده، بلکه مطلب بهصورت خبری بیان شده است. ازاینرو، این احتمال وجود دارد که آیه، مجازات محاربان نزد مردم را بیان کند؛ یعنی مردم با کسانی که وحشیاند، مردم را میترسانند و راهزنی میکنند، اینگونه رفتار میکنند: آنها را میگیرند و چون نسبت به آنان کینه دارند، بهشدت میکشند یا دست و پایشان را قطع میکنند.
بنابراین، ممکن است قرآن بخواهد راهزنان را از خشم مردم بترساند و به آنان بگوید پیش از آنکه مردم به سراغشان بیایند، توبه کنند.
پس نباید بگوییم خدا چنین حکمی داده است و از این راه، نسبت به اسلام تنفر ایجاد کنیم؛ بلکه باید از طریق این آیه به راهزنان هشدار دهیم که مراقب باشند و دست از کار خود بردارند؛ وگرنه با برخورد خشن مردم مواجه خواهند شد.
بله، هیچکس آیۀ محاربه را اینگونه نفهمیده است؛ اما به نظر شما کدام تفسیر بهتر است؟ پیشنهاد میشود تفسیر آیۀ محاربه را بهصورت مفصل در تفسیر راهگشا مطالعه کنید تا با نظر من بیشتر آشنا شوید.
آیا میتوان مجازاتهای خشن را به پیامبر رحمت نسبت داد؟
به نظر من، نباید تفسیر مشهور ــ که تفسیری خشن است ــ به پیامبری نسبت داده شود که «رحمةٌ للعالمین» است. در سورۀ توبه دربارۀ پیامبر(ص) چنین آمده است:
لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ
(توبه، ۱۲۸)
«همانا برای شما پیامبری از خودتان آمده است که رنج بردن شما بر او دشوار است و بر هدایت شما حریص و نسبت به مؤمنان بسیار دلسوز و مهربان است.»
پیامبری که چنین صفاتی دارد، چرا باید مطالبی به او نسبت داده شود که حکم و عملکرد فرعون بوده است؟
فراموش نکنیم که پس از پیامبر(ص)، با فاصلۀ حدود ۴۰ سال، دشمنترین دشمنان پیامبر(ص) به نام اسلام حاکم شدند. آیا نباید احتمال بدهیم که این افراد اسلام را خشن جلوه دادهاند؟
کسی مانند معاویه حاکم مطلق جهان اسلام بوده است، درحالیکه او از آخرین کسانی بود که از روی اضطرار ایمان آورد. پس نباید این احتمال را از نظر دور داشت که همین افراد اسلام را وارونه کرده و مطالبی به آن نسبت داده باشند که خلاف واقع است.
در روزگار خودمان شاهدیم که اخبار چگونه تغییر میکنند؛ حال چگونه به اخباری که از ۱۴۰۰ سال پیش، آن هم با وجود اینهمه دشمن، به ما رسیده است، اعتماد میکنید؟
من در سال ۱۳۹۲ به رئیس قوۀ قضائیه نامه نوشتم و از او خواستم احتمال بدهد که احکامی که به نام اسلام اجرا میشود، شاید احکام بنیامیه بوده باشند.
پیامبری که بهترین خلائق است، نزد جوان ما به بدترین فرد تبدیل شده است و علت این است که اسلام از طریق بنیامیه به ما رسیده است.
دعای بیواسطۀ ساحران
شرایطی که ساحران در آن قرار داشتند، بینظیر بود. از یک طرف، فرعونی قرار داشت که شکست خورده بود و پست و مقام خود را در معرض خطر میدید؛ در نتیجه، میخواست ساحران را به بدترین شکل مجازات کند. از طرف دیگر، ساحران در مقابل حق تسلیم شده بودند. اینجا بهترین زمان برای دعا بود؛ زیرا بیش از این نمیتوان شرایط اضطرار را تصور کرد که انسان به دعا نیاز داشته باشد. آنان در چنگال گرگ خونخواری گرفتار شده بودند که از آنها ضربه خورده بود.
در چنین شرایطی، ساحران بهجای التماس به موسی که او برایشان دعا کند، خودشان مستقیماً خدا را صدا زدند و حتی خدا را به حق این و آن قسم ندادند. آنها میتوانستند به عصای موسی یا به ابراهیم یا به موسی متوسل شوند، یا خدا را به حق این امور قسم دهند؛ اما چنین نکردند.
بنابراین، چیزهایی که امروزه در میان ما متداول است، منشأ قرآنی ندارد. به نظرم شیعه چون گروهی مخفی بوده است، افرادی در آن نفوذ کردهاند و چیزهایی را وارد آن کردهاند که سند معتبری ندارد.
امروزه گاهی در جامعۀ شیعی گفته میشود که چون ما گنهکاریم، نمیتوانیم مستقیماً با خدا صحبت کنیم. در پاسخ باید گفت: گنهکارتر از ساحران مگر وجود دارد؟ آنها میخواستند پیامبر خدا را شکست دهند؛ اما اکنون که توبه کردند، مستقیماً با خدا سخن گفتند.
پس در دعا، واسطه لازم نیست. در نهج البلاغه خطبه 198 آمده است:
«یَعْلَمُ عَجِیجَ الْوُحُوشِ فِی الْفَلَوَاتِ و مَعاصی العباد فی الخلوات و اختلاف النینان؛ فِی الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ»؛ یعنی خدا صدای نالۀ ددان را در صحراها و گناهان بندگان در خلوتگاهها و رفت و امد ماهیان در دریاهای عمیق را میداند. و در دعای عرفه آمده: الیک عجت الأصوات بصنوف اللغات؛ به سوی تو همۀ صداها با زبانهای مختلف بلند است.
بنابراین در دعا کردن و رساندن حاجت خود به خدا نیازی به واسطه یا به حق مخلوقات سوگند دادن لازم نیست. برای دیدن استدلالهای این قسمت رجوع به مقالۀ آداب دعا در اول کتاب «تجلی معاشقه با خدا در دعای ابوحمزه و افتتاح» مناسب است.
علت ایمان نیاوردن غیرساحران
معلوم شد که ساحران از پست و مقام و مال و منال خود گذشتند و به پروردگار موسی و هارون ایمان آوردند؛ اما سؤال اینجاست که دیگر مردم چه کردند؟
پاسخ این است که مردم، از جمله بنیاسرائیل -جز اندکی- ایمان نیاوردند. در آن زمان، غیر از ساحران، چند گروه وجود داشتند: ا. اشراف؛ 2. تودۀ مردم قبطی؛ 3. تودۀ بنیاسرائیل.
هیچیک از این گروهها به طور کامل ایمان نیاوردند.
دلیل این مسئله آن بود که اشراف با ایمان آوردن، مقام خود را از دست میدادند. قبطیان و تودۀ مردم مصر نیز چون ساکنان اصلی مصر بودند، زیر بار کسانی که مصری نبودند و شهروند درجۀ دوم بودند، نمیرفتند.
اما سؤال اصلی این است که چرا تودۀ بنیاسرائیل به موسی ایمان نیاوردند؟
پاسخ این سؤال در سورۀ یونس بیان شده است:
فَمَا آمَنَ لِمُوسَىٰ إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَىٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ
(یونس، ۸۳)
«سرانجام، موسی را جز فرزندانی از قوم او تصدیق نکردند، آن هم با ترس از فرعون و اشرافشان که [مبادا] آنان را شکنجه کنند. بیتردید، فرعون در زمین برتریجو و همو در زمرۀ اسرافکاران بود.»
از این آیه به دست میآید که تنها گروهی از جوانان بنیاسرائیل، ایمان آوردند. همچنین از این آیه به دست میآید که بنیاسرائیل فهمیدند موسی بر حق است، اما شکنجۀ فرعون آنها را ترساند.
از همینجا عظمت کار ساحران مشخص میشود: آنان چگونه حاضر شدند با وجود تهدیدهای فرعون، به موسی ایمان بیاورند؟
جالب است که بنیاسرائیل سالها در انتظار موسی بودند و هزینههای فراوانی پرداختند؛ اما اکنون که موسی آمده و معجزه نیز نشان داده است، چون از طرف دیگر خطر شکنجه وجود دارد، ترجیح میدهند که او را تصدیق نکنند و به راه و روش او ایمان نیاورند.
از تعبیر «مَلَئِهِمْ» به دست میآید که در میان خود بنیاسرائیل کسانی بودهاند که با حکومت ارتباط داشته و در واقع جاسوس بودند. این افراد، بنیاسرائیل را تهدید یا شکنجه میکردند و بنیاسرائیل، علاوه بر فرعون، از این گروه نیز میترسیدند. بله، ترس از فرعون و اشراف خودشان موجب شد که به موسی ایمان نیاورند.
البته طبیعیتر آن است که بگوییم بنیاسرائیل در ابتدا ایمان آوردند؛ اما وقتی شکنجههای فرعون را دیدند، دستکم در ظاهر از ایمان خود برگشتند. پس آنها ایمانی آوردند که نمیدانستند چه اندازه گرفتاری به دنبال دارد و زمانی که سختیها را دیدند، سست شدند؛ مانند مردم کوفه که ابتدا گرد مسلم را گرفتند، اما وقتی ابنزیاد آمد و با مشکلات و تهدیدها مواجه شدند، مسلم را تنها گذاشتند.
اشاره به آیات سورۀ طه در ارتباط با آیات مورد بحث
در سورۀ طه، که داستان موسی در آن آمده است، آیاتی شبیه آیات مورد بحث وجود دارد که اشاره به آنها خالی از لطف نیست:
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَىٰ
(طه، ۷۰)
«پس [از پیروزی موسی] ساحران بیاختیار به سجده درافتادند. گفتند: به پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم.»
قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَىٰ
(طه، ۷۱)
«[فرعون] گفت: [آیا] پیش از آنکه به شما اجازه دهم، او را تصدیق کردید؟ حتماً او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است. بیگمان، دست و پای شما را برخلاف یکدیگر تکّهتکّه میکنم و در میان تنههای درخت خرما به سختی به صلیبتان میکشم، و بهخوبی خواهید دانست که عذاب کدامیک از ما سختتر و پایدارتر است.»
قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَىٰ مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَٰذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا
(طه، ۷۲)
«گفتند: هرگز تو را بر دلایل روشنی که برای ما آمده و [بر] آنکس که ما را آفریده است، ترجیح نمیدهیم. پس هر حکمی میخواهی بکن؛ زیرا تنها در این زندگی دنیا میتوانی حکم کنی.»
إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ
(طه، ۷۳)
«ما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا خطاهایمان و آن افسونگریای را که ما را به آن وادار کردی، بر ما ببخشاید؛ و خدا بهتر و پایدارتر است.»
تفاوتها
برخی از تفاوتهای این آیات با آیات سورۀ اعراف میتواند نکتۀ بلاغی داشته باشد. دلیل آن نیز آهنگین بودن هر یک از سورههاست که اقتضائاتی برای انتخاب کلمات مناسب خود دارد.
علاوه بر این، ممکن است برخی تفاوتها نکتۀ معنایی نیز داشته باشند. برای مثال، در سورۀ اعراف جملۀ «آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ» آمده است؛ درحالیکه در سورۀ طه جملۀ «آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ» آمده است.
لام در اینجا میتواند به این نکته اشاره داشته باشد که فرعون میخواهد بگوید: چرا به نفع موسی ایمان آوردید؟ پس فرعون اساساً بحث خدا و پروردگار جهانیان را نمیفهمد؛ بلکه تنها نفع و ضرر برایش مطرح است.
همچنین در سورۀ طه به این نکته اشاره شده است که فرعون تهدید کرده بود ساحران را در میان تنههای درختان خرما به صلیب بکشد. ظاهراً به صلیب کشیدن در میان تنههای درخت نخل، شکنجۀ بیشتری به همراه داشته است.
اما مراد از عبارت «وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ» این نیست که حتماً شمشیری بالای سر ساحران بوده است؛ بلکه همینکه فرعون شرایط را بهگونهای برای ساحران فراهم کرد که فریب وعدههای او را بخورند و به مقابله با موسی بروند، نوعی اکراه بوده است.
این نکته نیز شایان اشاره است که از جملات ساحران به دست میآید که با ایمان آوردن به موسی، سیل معارف الهی بر آنان سرازیر شد و قلبشان به علومی الهی منور شد؛ بهگونهای که چنین دعاهای زیبایی و چنین جملات والایی از زبانشان صادر شد.
اشاره به حدیثی زیبا دربارۀ ساحران فرعون
بد نیست به مناسبت بحث ساحران فرعون، به این حدیث زیبا اشاره کنم:
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع: «كُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَى مِنْكَ لِمَا تَرْجُو، فَإِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ع خَرَجَ يَقْتَبِسُ لِأَهْلِهِ نَاراً فَكَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَرَجَعَ نَبِيّاً مُرْسَلًا، وَخَرَجَتْ مَلِكَةُ سَبَإٍ فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَيْمَانَ ع، وَخَرَجَتْ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ يَطْلُبُونَ الْعِزَّ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِينَ».
ترجمه:
«به آنچه امید نداری، امیدوارتر باش تا به آنچه امیدواری؛ زیرا موسی بن عمران برای تهیه آتش برای خانوادهاش بیرون رفت، اما به افتخار گفتوگو با خدا نائل آمد و با منصب پیامبری بازگشت. ملکه سبأ نیز از سرزمین خود بیرون آمد و در جریان رویارویی با حضرت سلیمان، ایمان آورد. نمونۀ دیگر، جادوگران دربار فرعون بودند که برای حفظ عزت و اقتدار فرعون به میدان مبارزه با حضرت موسی آمدند، اما با ایمان به خدا بازگشتند.»
(الکافی، ج ۵، صص ۸۳ و ۸۴)
عنایت و توفیق الهی شامل حال ساحران
چرا همۀ ساحران یکباره ایمان آوردند؟
سؤال: اینکه همۀ ساحران با هم به سجده افتادند، واقعا عجیب است؛ زیرا اینکه ناگهان گروهی حقطلب پیدا شوند و همگی با هم در برابر حق تسلیم شوند، امری بعید به نظر میرسد. جالب است که خود بنیاسرائیل، با وجود اینکه منتظر موسی بودند، همگی به او ایمان نیاوردند؛ حال چگونه ممکن است ساحران یکباره به سجده بیفتند؟ به عبارت دیگر اینکه بنیاسرائیل ایمان بیاورند، طبیعی است؛ اما ایمان جمعی ساحران چندان طبیعی به نظر نمیرسد، بهخصوص اینکه تعبیر «يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ» در آیۀ ۱۱۲ دلالت دارد که تعداد آنها زیاد بوده است. در چیزی که احتمال خطر وجود داری یا واقعا خطرناک است، معمولاً اختلاف پیش میآید.
پاسخ: عنایت الهی و توفیق خداوند به ذهن آنها انداخت که ایمان بیاورند. خداوند برای اینکه موسی پیروز شود، چنین امری را رقم زد. البته توفیق الهی گترهای نیست. از جمله ادبی که آنان نسبت به موسی(ع) رعایت کردند و گفتند: «تو میاندازی یا ما بیندازیم» بیتأثیر نبود. ما از زندگی آنان خبر نداریم شاید آنان فطرت سالم داشتند و اهل ظلم نبودهاند.
بررسی ترس از عصا
اشکال: شاید آنان از عصا که اژدها شد و همه چیز را بلعید ترسیدند.
پاسخ: خیر این چنین نبود. باز یادآوری میکنم که تبدیل شدن عصا به اژدها، تنها مربوط به زمانی بود که موسی در برابر فرعون قرار گرفت و فرعون از او تقاضای معجزه کرد. در موارد دیگر، مثلاً هنگام رویارویی با ساحران در آیات قرآن نیامده است که عصا به مار یا به اژدها تبدیل شده باشد. تازه اگر این اتفاق افتاده بود، ایمان ساحران اجباری و ناشی از ترس بود و ارزشی نداشت و پس از آن هم با تهدیدهای فرعون از آن بر میگشتند.
هدف از فرستادن معجزه
معجزه برای این است که معلوم شود شخص مدعی نبوت در ادعایش که پیامبری است صادق است و برای آن نیامده است که افراد از روی ترس ایمان بیاورند؛ به همین خاطر، اژدها شدن عصا تنها یک بار نزد فرعون رخ داد. بنابراین کسی تصور نکند عصای موسی مانند چاقوی قمهکشها بوده که با آن دیگران را میترسانند.
نکشتن موسی اثر تَبَعی معجزۀ او
شاید در نخستین جلسه، وقتی عصای موسی به اژدها تبدیل شد، همۀ حاضران ترسیدند؛ آنگاه طبیعی بود که در آن جلسه دستور قتل یا زندانی نمودن موسی صادر نشود؛ زیرا ممکن بود با خود بگویند اگر او را زندانی کنیم یا قصد کشتنش کنیم، عصایش به مار یا اژدها تبدیل میشود و به ما آسیب میرساند. اما وقتی مدتی گذشت و عصا دیگر به مار تبدیل نشد، کمکم ترس آنها فرو ریخت و به همین دلیل شاید تصمیم گرفتند موسی و بنیاسرائیل را به قتل برسانند.
پس اینکه در اولین جلسه موسی را نکشتند، چند علت احتمالی داشت:
۱. همان علتی که قبلاً طبق روایتی گفتیم؛ یعنی نطفۀ آنها حلال بوده است.
۲. از تبدیل شدن عصا به اژدها ترسیده بودند.
۳. شاید برخی از آنان در درون خود به موسی ایمان آورده بودند.
بههرحال، در جلسۀ نخست ملاقات موسی و فرعون، تقاضای قتل موسی مطرح نشد؛ بهخصوص اینکه در آن زمان، چندان احساس خطری از جانب موسی نمیشد.
چرا پس از ماجرای ساحران، فرعون موسی را نکشت؟
پس از ماجرای ساحران، هنگامی که ساحران از موسی پیروی کردند و طبعا بروز و ظهور پیروان موسی گسترش یافت و شمار مریدان او افزایش پیدا کرد، فرعونیان احساس خطر کردند و ترس خود را علنی کردند و از فرعون خواستار اقدامی عملی بر ضد موسی شدند. طبق آیۀ ۱۲۷اعراف، فرعون آنان را افراد مهمی ندانست که بتوانند ضربهای به مُلک فرعون بزنند و گفت: اقدام به قتل طرفداران موسی کافیست.
«إِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ»؛ یعنی کشور در دست ماست و آنان افراد مهمی نیستند و ما میتوانیم ریشۀ آنها را بکنیم.
بنابراین، طبیعی است که فرعون پس از ماجرای ساحران، موسی را نکشدموسی را نکشد؛ زیرا میدید که هنوز ارتش و سپاه خود را دارد و قبطیان هنوز کاملا طرفدار او هستند و با بسیج آنان میتوانند بهراحتی با مخالفان مقابله کنند. در نتیجه، فرعون چندان احساس نیاز نمیکرد که موسی را به قتل برساند و تنها کشتن برخی از بنیاسرائیل را کافی میدانست.
پس در جلسۀ نخست ملاقات موسی و فرعون، اولا احساس نیازی به کشتن موسی وجود نداشت؛ ثانیا شاید در جلسۀ اول که اژدها را دیدند از کشتن و زندان کردن موسی(ع) وحشت داشتند. پس از مبارزۀ موسی با ساحران و ایمان آوردن ساحران و تهدیدهای غیر معقول و غیرمعمول فرعون، شاید اطرافیانش به او گفتهاند که اینگونه تهدید نشانۀ ضعف است -نه قدرت؛ بنابراین به دلایلی که گفتیم یا فرعون احساس ترس چندانی از ناحیۀ موسی نمیکرد و تنها به نظرش رسید که با عدهای از بنیاسرائیل مقابله کند و شاید برای جبران تهدیدهای شدید سابق اکنون تصمیم گرفت که عاقلانهتر عمل کند و موسی را تهدید نکند و نکشد.
تصمیم فرعون به قتل موسی(ع)
پس از گذشت مدتی، هنگامی که کار بنیاسرائیل بالا گرفت، فرعون به این نتیجه رسید که باید خود موسی را بکشد. از اینجا به بعد، ماجرا در سورۀ غافر بیان شده است که اشاره به آن مناسب است:
وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَىٰ وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ
(غافر، ۲۶)
«و فرعون گفت: مرا بگذارید تا موسی را بکشم و او پروردگارش را بخواند [تا نجاتش دهد]! من میترسم او دین شما را تغییر دهد یا در این سرزمین فساد پدید آورد.»
طبق آنچه بیان شد، زمانی که فرعون قصد کشتن موسی را کرد، مدت زیادی از ماجرای ساحران گذشته بود و فرعون میدانست که موسی از قدرت اعجاز عصای خود، برای مقابله با شخص او استفاده نمیکند؛ اما در این مدت برخی از اشراف و قبطیها از نظر عقیده به موسی(ع) متمایل شده بودند، حتی از این آیه به دست میآید که أشراف قومش چندان موافق کشتن موسی نبودند؛ به همین خاطر، فرعون میگوید: «مرا رها کنید تا خودم موسی را بکشم.»
علت این امر ممکن است ایمان درونی آنها به موسی بوده باشد؛ یعنی در دل، موسی را قبول داشتند، اما نمیتوانستند ایمان خود را ابراز کنند و به همین خاطر پیشنهاد قتل موسی را نمیدادند. این وضعیت مانند رفتار مردم کوفه در قبال امام حسین(ع) است که به قول فرزدق:
«قُلُوبُ الناس مَعَکَ وَ أسیافُهُمْ عَلَیْکَ»؛ یعنی قلبهای مردم با شماست و شمشیرهایشان علیه شماست. (الإرشاد ج2 ص 67)
در اینجا بود که فرعون از دست أشراف عصبانی شد و گفت: «مرا رها کنید تا خودم موسی را بکشم.»
دلایل فرعون برای کشتن موسی
دلایلی که فرعون برای کشتن موسی مطرح کرد، قابل تأمل است:
دلیل نخست او این بود که میترسید موسی دین مردم را تغییر دهد. دلیل دومش نیز این بود که میترسید موسی در زمین فساد به راه بیندازد.
در اینجا بود که موسی چنین گفت:
وَقَالَ مُوسَىٰ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ
(غافر، ۲۷)
«و موسی گفت: من از هر متکبّری که روز حساب را باور ندارد، به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه میبرم.»
موسی هیچگاه نگفت که از عصایم استفاده میکنم و آن را به مار و اژدها تبدیل میکنم؛ بلکه گفت: من به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه میبرم.
مؤمن آل فرعون؛ نمونهای از ایمان پنهان در اطرافیان حکومت
در اینجا بود که مؤمن آل فرعون وارد صحنه شد. او تا آن زمان ایمان خود را کتمان میکرد، اما از این به بعد شروع به دفاع از موسی کرد. در آیات متعددی از سورۀ غافر، سخنان او نقل شده است و از این سخنان معلوم میشود که او از دور از معارف موسی بهره میبرده است.
از همینجا میفهمیم که اطرافیان فرعون انواع مختلفی داشتند: برخی، مانند مؤمن آل فرعون، ایمان خود را کتمان میکردند و برخی دیگر کاملاً با موسی دشمنی میکردند.
پس طرفداران حکومتها، اگرچه در ظاهر متحد هستند و اشتراک منافع دارند، در واقع با یکدیگر اختلاف دارند؛ اما از آن طرف، ساحران در تسلیم شدن در برابر موسی متحد بودند و درون و برونشان با موسی همراهی کرد.
در جلسۀ نخست که موسی و فرعون در برابر یکدیگر قرار گرفتند، این احتمال وجود داشت که برخی از اطرافیان فرعون در واقع موافق او نباشند؛ به این معنا که به موسی ایمان آورده باشند، اما ایمان خود را اظهار نکنند.
اما در داستان مبارزۀ ساحران با موسی، تقیه و نفاق ممکن نبود؛ بلکه افراد یا مؤمن واقعی بودند یا کافر واقعی، و ساحران مؤمن واقعی شدند.
برای تشبیه این مسئله به دوران پیامبر(ص)، میتوان گفت که در مکه، با توجه به اینکه مسلمان شدن شکنجه و سختی در پی داشت، نفاق ممکن نبود؛ بلکه افراد در مکه یا مسلمان واقعی بودند یا غیرمسلمان واقعی؛ تنها برخی افراد تقیه میکردند. اما در مدینه، با توجه به شرایطی که به وجود آمد، منافقان ایجاد شدند و رشد کردند.
عنایت الهی، اختیار انسان و تسلیم ساحران
بههرحال، اینکه ساحران هنگام مبارزه با موسی ایمان واقعی آوردند، ناشی از عنایت الهی بود. دلهای آنها چنان به موسی متمایل شد که حاضر شدند در راه او جان بدهند.
البته این امر به معنای جبر نبود؛ زیرا آنها میتوانستند ایمان نیاورند. پس اختیار داشتند، اما قلبشان منقلب شد. ساحران عاشقانه جذب موسی شدند و اینکه همگی در برابر موسی تسلیم شدند، خواست خدا بود و جباریت خداوند را میرساند و این همان توحید افعالی است که جهان را همانگونه که میخواهد پیش میبرد.
بههرحال، اختیار ما در جهان محدود است و بسیاری از کارهای عالم در دست ما نیست. آفرینش ساحران به ارادۀ خدا بوده است و آوردن آنها به میدان مبارزه با موسی، به اجبار فرعون صورت گرفت؛ اما فطرت الهیای که خداوند به آنها داده بود، عاملی برای کشاندنشان به سوی موسی شد.
پس جهان در اختیار خداست، اما در نهایت، ما اختیاری داریم. ساحران نیز از این اختیار در جهت مثبت استفاده کردند و در نتیجه، کارشان ارزشمند است.
آیا داستان موسی، سناریویی از پیش تعیینشده از سوی خدا بوده است؟
سؤال: با توجه به بحث توحید افعالی که بیان کردید، این سؤال پیش میآید که آیا داستان موسی سناریویی بوده که خدا از پیش طراحی کرده است؛ به این صورت که مثلاً هزاران طفل کشته شوند تا یکی از آنها زنده بماند، به شیوهای که در داستان آمده رشد کند، موسی شود و با فرعون مبارزه کند؟
اگر این سناریو از پیش تعیین شده باشد، دیگر ثواب و عقاب معنا ندارد؛ زیرا همهچیز در دست سناریونویس است. این وضعیت مانند یک فیلم سینمایی است که بازیگران در آن اختیاری از خود ندارند و باید کاملاً مطابق آنچه کارگردان میگوید، عمل کنند. در چنین شرایطی، چه کسی آدم باشد و چه کسی شیطان، چه کسی موسی باشد و چه کسی فرعون، از پیش تعیین شده است.
پاسخ: بله، این داستان سناریویی الهی بوده است و بهطور کلی، جهان دقیقا طبق سناریویی که خداوند طراحی کرده است، پیش میرود و حتی یک قدم هم از آن کموزیاد نمیشود. این همان توحید افعالی است. البته تفاوت این سناریو با یک فیلم سینمایی در این است که بازیگر فیلم از پیش میداند چه شخصیتی را بازی میکند؛ اما در سناریوی الهی، تنها خداوند شخصیتها و نقشها را میداند، ولی خود شخص از نقش و آیندۀ خویش آگاه نیست.
موسی اصلاً از پیامبر شدن خود خبر ندارد و ناگهان به او خبر میرسد که پیامبر شده است. همچنین موسی از پیش نمیداند که معجزه دارد؛ بلکه خداوند در لحظه به او معجزه میدهد. حتی موسی در مبارزه با ساحران نمیداند چه باید بکند و همان لحظه به او وحی میشود که عصایت را رها کن. ساحران فرعون نیز بدون تصمیم قبلی، در برابر موسی تسلیم شدند.
پس درست است که همهچیز از پیش برنامهریزی شده است، اما اینکه هر شخص کدام برنامه را اجرا کند، خود افراد از آن آگاهی ندارند.
نمونهای از سناریوی الهی در زندگی اجتماعی
بد نیست مثالی بزنم. کدامیک از ما که انقلاب کردیم و به جبهه رفتیم، باور میکردیم ایران به وضعیتی برسد که امروز در آن قرار داریم؟
در آن زمان، کوچکترین کار نادرست ما را برمیآشفت. مثلاً اگر روستاییای نمیتوانست برای فرزندش در شهر کتاب بخرد، عصبانی میشدیم و میگفتیم این بیعدالتی است؛ درحالیکه قیمتها در شهر و روستا یکسان بود. اما اکنون عدهای بهشدت ثروتمند و اختلاسگر شدهاند و عدهای واقعاً نان ندارند و ما نیز نمیتوانیم کاری بکنیم.
پس سناریویی طراحی شد و ما آن را اجرا کردیم، اما هیچیک از ما از آیندۀ آن خبر نداشتیم؛ نمیدانستیم که در جریان مبارزه با ظلم شاه، ممکن است ظلمی چند برابر پدید آید.
در تفسیر سورۀ فتح گفتهام که این فتح، یعنی صلح حدیبیه، به پیامبر(ص) اختصاص داشت؛ زیرا اگر در زمان صلح حدیبیه به مردم گفته میشد که قرار است مثلاً خانۀ ابوسفیان همانند کعبه امن اعلام شود، هیچکس آن را نمیپذیرفت. در موارد زیادی، اگر بدانیم قرار است چه اتفاقی بیفتد، زیر بار آن نمیرویم.
نسبت توحید افعالی با اختیار انسان
پس جهان طبق سناریوی الهی پیش میرود؛ کارگردان خداوند است و او نقش همگان را میداند، اما هیچیک از اجراکنندگان، نقش خود را نمیدانند.
مسئلۀ جبر و اختیار به همین صورت حل خواهد شد. همۀ ما اختیار داریم؛ زیرا به همۀ امور علم نداریم و در نتیجه، بر اساس اختیار خود تصمیم میگیریم. بنابراین، خوبیها و بدیهای تصمیمهای ما به خودمان بازمیگردد. حتی اولیای الهی نیز از آیندۀ خود و دیگران خبر ندارند. در سورۀ احقاف آمده است:
قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ
(احقاف، ۹)
«بگو: من از میان پیامبران پدیدهای نوظهور نیستم و نمیدانم با من و با شما چه خواهد شد. جز آنچه را که به من وحی میشود، پیروی نمیکنم و من جز هشداردهندهای آشکار نیستم.»
پس پیامبر(ص) هرگاه وحیای دریافت میکرد، از آن پیروی میکرد و در مواردی که وحیای در کار نبود، از عقل خود پیروی میکرد و از آینده خبر نداشت.
معنای «أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا»
در آیۀ ۱۲۶، دعای ساحران به این صورت آمده است:
رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ
در این دعا، تشبیه زیبایی بیان شده است. فرض کنید تشت بزرگی پر از آب از بالا بر ما سرازیر شود. این سرازیر شدن آب که کاملا انسان را احاطه میکند «إفراغ» نامیده میشود.
حال، در این دعا بهجای آب، از صبر سخن گفته شده است؛ یعنی صبر را بر ما فراوان فرو بریز.
از سوی دیگر، آب امری بیرونی است، اما صبر امری درونی است. بنابراین، ساحران دعا میکنند که خداوند چنان صبر را بر آنان فرو بریزد که تمام وجودشان از صبر پر شود.
تفاوت دعای ساحران با دعای پیروان طالوت
دعای «أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا» در آیۀ دیگری نیز آمده است. در سورۀ بقره، از زبان پیروان طالوت چنین نقل شده است:
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
(بقره، ۲۵۰)
«و هنگامی که با جالوت و لشکریانش روبهرو شدند، گفتند: پروردگارا! صبری [عظیم و همهجانبه] بر ما فرو ریز، گامهای ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران پیروز کن.»
در این آیه، چون بحث جنگ با جالوتیان مطرح است، پس از دعا برای فرو ریختن صبر، از استواری گامها و پیروزی بر کافران سخن گفته شده است.
اما در دعای ساحران، بحث پیروزی بر فرعونیان مطرح نیست؛ بلکه آنان دعا میکنند که مسلمان از دنیا بروند. یعنی از خدا میخواهند که شکنجهها و تهدیدهای فرعون باعث نشود اسلامشان را از دست بدهند.
پس آنچه ساحران در معرض خطر آن قرار داشتند، از بین رفتن ایمانشان بود و به همین خاطر، برای حفظ دین خود دعا کردند.
عمومیت واژۀ «اسلام» و «مسلمان»
از تعبیر «تَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ» در پایان آیۀ ۱۲۶ به دست میآید که واژۀ «مسلمان» معنایی عام دارد و تنها مخصوص پیروان پیامبر خاتم نیست؛ بلکه حتی پیش از گسترش دین موسی نیز این واژه وجود داشته است.
حتی در زمان ابراهیم و یعقوب نیز، طبق آیۀ ۱۳۲ سورۀ بقره، واژههای «اسلام» و «مسلمین» وجود داشتهاند و آنان نیز از مسلمان بودن سخن گفتهاند.
چرا ساحران برای سرنگونی فرعون دعا نکردند؟
آنچه برای ساحران اهمیت داشت، مسلمان بودن بود و اساساً سخنی از پیروزی بر فرعون و نابود کردن او در میان نبود.
پس اینکه در جامعۀ شیعی دائماً از نابودی مخالفان سخن گفته میشود و رسیدن به پست و مقام برایشان اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده است، امری انحرافی است و نباید چنین رویکردی را به پیامبران خدا نسبت داد.
کار پیامبران خدا دفاع از مظلوم و حمایت از او بود، نه تلاش برای رسیدن به حکومت.
خود پیامبر اسلام(ص) برای سران کشورهای دیگر نامه نوشت و آنان را به عدالت توصیه کرد و از آنها خواست که تحت چتر هدایتی او درآیند، نه تحت چتر حکومت او.
آنچه اهمیت دارد، عقیده، اخلاق و روش نیکوست، نه حکومت. قرار نیست ما پادشاهان را سرنگون کنیم و خود جای آنها بنشینیم.
